عمر بن عبدالعزیز

نوع اصطلاح :
عنوان :
عمر بن عبدالعزیز
فرمانروایی خلیفه سلیمان بن عبدالملک دیری نپایید و پس از دو تا سه سال حکومت، بیمار شد و جان سپرد. پس از او، عمر بن عبدالعزیز در سال 99 ه به خلافت رسید. [1] .
عمر بن عبدالعزیز امیرزاده‏ای بود که در دستگاه خلافت مروانیان، از دوران جوانی برخی از کارهای آنان را بر عهده داشت و گوشه‏ای از بار ایشان را بر دوش می‏کشید. از آن جمله اینکه در عصر خلافت ولید والی مدینه بود و این پست را از سال 86 ه تا 98 ه در اختیار داشت، [2] در حالی که سن وی در آغاز تصدی این پست از 25 سال نمی‏گذشت. [3] .
وی در میان خلفای اموی، خط مشی‏ها و سیاست‏های ویژه‏ای داشت که او را از دیگران ممتاز می‏ساخت. آن گونه که دیگران، خودسر، مستبد، ستم پیشه و دشمن خاندان علی (ع) بودند او نبود، بلکه در دوران خلافتش، گام‏های مثبتی در کاستن از فشارها سیاسی - اجتماعی نسبت به شیعه و آل علی (ع) برداشت. مورخان در شرح حال او نوشته‏اند که وی حتی قبل از رسیدن به خلافت، فردی متین و دور از فساد بود، هر چند در تجمل و آسایش و رفاه زیاده‏روی می‏کرد. [4] .

عمر بن عبدالعزیز و خاندان علی:
تبعیض‏های ناروای اقتصادی و سیاسی که از سوی خلفای قبل و بعد از عمر بن عبدالعزیز نسبت به بنی‏هاشم و خاندان علی (ع) روا گردید، در روزگار خلافت او تا حدی وجود نداشت؛ زیرا او بر خلاف دیگران، از بیت المال و بودجه‏ی عمومی همان گونه که به سایر طوایف و قبایل و طبقات، در خور نیاز و سهمشان می‏پرداخت، به خاندان علی (ع) نیز که سال‏ها در محاصره‏ی اقتصادی خلفا بودند، سهمی اختصاص داد.
عبدالله، فرزند محمد، فرزند عقیل بن ابی‏طالب می‏گوید:
نخستین مالی که عمر بن عبدالعزیز میان مردم تقسیم کرد، همان مالی بود که به سوی ما اهل بیت فرستاد، زنان را به مقدار سهم مردان و کودکان را به اندازه‏ی سهم معمولی زنان عطا کرد. در جریان این تقسیم سه هزار دینار به خاندان ما رسید. علاوه بر این، عمر بن عبدالعزیز طی نامه‏ای به ما نوید داد که اگر بر حکومت باقی بمانم، همه‏ی حقوق پایمال شده‏ی اهل بیت را به ایشان باز گردانم. [5] .
مسأله‏ی تقسیم مال میان اهل بیت نباید صرفا به عنوان یک مساعده‏ی مالی یا مسأله‏ی اقتصادی تلقی شود؛ زیرا اصولا از زمان معاویه به بعد، و حتی از زمان خلافت ابوبکر، یکی از محورهای اساسی سیاست‏های دستگاه خلافت علیه اهل بیت که مدعیان خلافت حقه بودند، اعمال فشارهای اقتصادی و ضعیف نگاه داشتن بنیه‏ی مالی آنان بود؛ چه در نتیجه‏ی ضعف اقتصادی، امکان تجهیز و تدارک جریان‏های ضد استبداد و مدافع ولایت به شدت کاهش می‏یافت!

بازگشت فدک به فرزندان فاطمه :
عمر بن عبدالعزیز در راستای خدمات خود به اهل بیت و رفع تبعیض‏ها و ستم‏های اقتصادی از ایشان، اقدام قاطعانه و مهم دیگری نیز دارد که عبارت است از بازگرداندن فدک به فرزندان فاطمه‏ی زهرا علیهاالسلام. مطالعه در منابع تاریخی و روایی می‏رساند که گرایش عمر بن عبدالعزیز به واگذاری فدک و قرار دادن آن در اختیار بنی‏فاطمه به سرعت و ناگهانی صورت نگرفته، بلکه او در این گرایش، حرکتی تدریجی داشته که ضمن سه مرحله صورت پذیرفته است:
1- در مرحله‏ی نخست عمر بن عبدالعزیز به این فکر افتاد که فدک مال شخصی خلیفه نیست و کسی که بر منصب خلافت تکیه زده، نمی‏تواند آن را در مالکیت شخصی خود یا افراد خاصی در آورد. سیوطی در کتاب تاریخ خود می‏نویسد: زمانی که عمر بن عبدالعزیز به خلافت رسید، مروانیان را فرا خواند و به ایشان گفت: رسول خدا (ص) فدک را در اختیار داشت و از در آمد آن در مواردی که لازم می‏دید انفاق می‏فرمود و فرزندان کوچک و بی پشتوانه‏ی بنی‏هاشم را با آن اداره می‏کرد و بیوه‏گانشان را همسر می‏داد. فاطمه (س) از پیامبر خواست که فدک را به او واگذار کند، ولی پیامبر درخواست او را نپذیرفت. [6] در زمان ابوبکر و عمر نیز فدک در ملک شخص خاصی نبود (و از منابع در آمد عمومی به شمار می‏آمد)، ولی مروان آن را از بهره‏وری عام خارج ساخت و به خویش یا خویشاوندانش اختصاص داد! اندیشه‏ی من این است که اگر پیامبر (ص)، دخترش فاطمه را از فدک محروم ساخته است، پس من که فرزند پیامبر نیستم، البته سهم و حقی در فدک نداشته و نخواهم داشت! اکنون من شما را گواه می‏گیرم که فدک را از تملک شخصی در آورده، به همان صورتی باز می‏گردانم که در عصر رسول خدا (ص) بوده است. [7] .
2- در مرحله‏ی دوم، عمر بن عبدالعزیز سعی کرده است تا هر چه بیشتر بنی‏هاشم و خاندان علی (ع) را از درآمد فدک بهره‏مند سازد، گرچه آن را به کلی به ایشان واگذار نکرده است.
در نقل این موضوع چنین آمده است: در ذهن عمر بن عبدالعزیز نسبت به فدک و مالک واقعی آن تردید حاصل شد. از این رو به کارگزار خویش در مدینه نوشت: شش هزار دینار کنار بگذارد و از محصول فدک چهار هزار دینار بر آن بیفزای. سپس آن را در میان فرزندان فاطمه علیهاسلام که از بنی‏هاشم می‏باشند تقسیم کن! زیرا فدک از املاکی است که صرفا در اختیار رسول خدا (ص) بوده، و سرزمینی است که با جنگ و لشکرکشی به چنگ نیامده تا در آمد آن صرف عموم جامه بشود. [8] .
3- مرحله‏ی سوم، جایی است که عمر بن عبدالعزیز از شام به مدینه سفر کرده و در آن‏جا از همه‏ی مردم دعوت نموده است که برای هرگونه دادخواهی نزد او آیند.
در پی این دعوت عام، امام باقر (ع) نزد او رفته، به نصیحت و موعظه‏ی وی می‏پردازد تا آنجا که می‏فرماید: با مظلومان به انصاف رفتار کن و ظالمان را بر جای خود بنشان. سه چیز در هر فرد باشد ایمانش به خدا کامل است: کسی که به هنگام سرخوشی و شادمانی به راه باطل کشیده نشود، کسی که خشم و غضب، او را از حق باز ندارد و کسی که هنگام قدرت، به آنچه از او نیست دست دراز نکند!
اینجا بود که عمر بن عبدالعزیز تحت تأثیر هشدارها و موعظه‏های امام باقر (ع) قرار گرفت و دستور داد: کاغذ و دوات آوردند و نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم، این سندی است که بر اساس آن عمر بن عبدالعزیز، حق ضایع شده‏ی فدک را به محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‏طالب بازگردانده است. [9] . این مقاطع سه گانه بیانگر این است که یا واقعا عمر بن عبدالعزیز نخست درصدد وانهادن فدک به اهل بیت نبوده، تدریجا به این سو متمایل گشته است. یا این که او برای آماده ساختن امویان و هموار ساختن راه واگذاری فدک، نخست آن را از مالکیت اشراف اموی بیرون کشیده، سپس سهم بیشتری از آن به خاندان علی (ع) اختصاص داده، و در مرحله‏ی نهایی مقصود خود را عملی ساخته است.

ناخشنودی بنی‏امیه از روش عمر بن عبدالعزیز :
با توجه به این که بنی‏امیه در پرتو خلافت، بیشترین بهره را از امکانات عمومی جامعه می‏بردند و هر یک بر سرزمینی مسلط شده و به دلخواه، مردم را استثمار کرده و ثروت عمومی را غارت می‏کردند، بدیهی است که عملکرد عمر بن عبدالعزیز در همان حد، باز هم بر ایشان سخت و ناگوار بود. امام باقر (ع) در این باره فرموده است: زمانی که عمر بن عبدالعزیز به حکومت دست یافت، بخشش‏های بسیار و هدایای گرانی به خاندان علی (ع) روا داشت. روزی برادرش نزد او آمد و گفت: بنی‏امیه به شدت از روش تو ناخشنودند؛ زیرا فرزندان فاطمه را بر آنان مقدم داشته‏ای! عمر بن عبدالعزیز در پاسخ وی گفت: اگر من بنی‏فاطمه را بر بنی‏امیه مقدم می‏دارم و برتری می‏بخشم - و در این مسیر از طعن و نقد دیگران باکی ندارم - به خاطر این است که رسول خدا (ص) هماره می‏فرمود: همانا فاطمه بخشی از وجود من است، آنچه او را شادمان کند، مرا مسرور خواهد ساخت و آنچه او را ناراحت کند، مرا غمگین خواهد کرد. بنابراین، من با برتری دادن بنی‏فاطمه و اکرام ایشان درصدد مسرور ساختن رسول خدایم و از ناخشنود ساختن او گریزانم [10] .

برانداختن رسم دشنام به علی:
از جمله حرکت‏های مهم و مثبت عمر بن عبدالعزیز برانداختن رسم دشنام به علی بن ابی‏طالب (ع) می‏باشد؛ زیرا از زمان معاویه، و به ویژه پس از تلاش او برای منزوی ساختن حسن بن علی (ع) از صحنه‏ی سیاسی، یکی از روش‏های تبلیغی معاویه علیه آل علی و پیروان و شیعیان خط امامت، ترویج سب علی و لعن او، میان مردم بود. تا آنجا که سخنگویان دولتی و خطیب‏های وابسته به دربار، در مراسم عمومی، کلام خود را با ناسزاگویی به علی بن ابی‏طالب (ع) آغاز می‏کردند، ولی عمر بن عبدالعزیز این رسم خائنانه‏ی معاویه را متروک ساخت. [11] .
مسعودی در کتاب تاریخ خود می‏نویسد:
عمر بن عبدالعزیز در سخنرانی‏های خود، لعن علی (ع) را ترک کرد و به جای آن این آیه از قرآن را می‏خواند: «ربنا اغفرلنا و لاخواننا الذین سبقونا بالایمان و لا تجعل فی قلوبنا غلا للذین امنوا، ربنا انک غفور رحیم» [12] پروردگارا، ما و برادران ما را که در راه ایمان بر ما پیشی گرفته‏اند، مورد بخشایش و غفران قرار ده! و در قلب‏های ما کمترین کینه و دشمنی نسبت به اهل ایمان باقی نگذار، پروردگارا، به راستی که بسیار بخشایشگر و مهربانی [13] .

عمر بن عبدالعزیز در نظر ائمه :
با آنچه تاکنون درباره‏ی شخصیت سیاسی و رفتاری عمر بن عبدالعزیز آوردیم، باید دید که موضع امام باقر (ع) و اصولا ائمه در قبال حکومت وی و روش او چه بوده است.
روایتی از امام سجاد (ع) در اختیار داریم که بر اساس آن، می‏توان به نظر امام سجاد (ع) درباره‏ی عمر بن عبدالعزیز پی برد.
عبدالله بن عطای تمیمی گوید: همراه با علی بن الحسین (ع) در مسجد بودم که عمر بن عبدالعزیز از آنجا عبور کرد، در حالی که گیره‏ها و بندهای کفشش از نقره بود. او در آن دوره، جوانی بسیار خوش منظر بود. نگاه امام سجاد به وی افتاد و به من فرمود: ای عبدالله بن عطا، آیا این فرد شیک پوش خوشگذران را می‏بینی! همو سرانجام به خلافت خواهد رسید و بر مردم حکم خواهد راند. عبدالله بن عطا می‏گوید از امام پرسیدم: آیا این جوان فاسق به خلافت می‏رسد؟ امام فرمود: آری؛ ولی او در مسند حکومت دیری نمی‏پاید و مرگ او زود فرا می‏رسد. و هنگامی که بمیرد آسمانیان نفرینش می‏کنند و زمینیان برایش غمگینند و طلب غفران می‏نمایند. [14] . روایت دیگری در این زمینه از امام باقر (ع) نقل شده است. ابوبصیر می‏گوید: در مسجد با امام باقر (ع) بودم. عمر بن عبدالعزیز در حالی که لباس‏هایی تیره رنگ بر تن داشت و بر خدمتکارش تکیه داده بود وارد شد. امام باقر (ع) فرمود: این جوان روزی به فرمانروایی خواهد رسید و روشی عادلانه از خود آشکار خواهد ساخت، چهار سال زندگی می‏کند [15] و سپس مرگش فرا می‏رسد، زمینیان بر او می‏گریند و آسمانیان نفرینش می‏کنند.
ابوبصیر گوید: من و دیگرانی که این سخن را شنیدند به شگفت آمده و گفتیم: مگر شما هم اکنون نگفتید که عدل و انصاف پیشه خواهد ساخت! امام باقر (ع) فرمود: چرا گفتم، ولی او به هر حال بر جایگاهی که از آن ما و شایسته‏ی ماست تکیه می‏زند، در حالی که هرگز حقی ندارد. بلی، او در جایگاهی که غصب می‏کند به اظهار عدل می‏پردازد! [16] .
در بیانی دیگر چنین آمده است: امام باقر (ع) در مدینه بود (و بی آن که خبر مرگ عمر بن عبدالعزیز به مدینه رسیده باشد) فرمود: امشب مردی چشم از جهان فرو بست که فرشتگان نفرینش می‏کنند و زمینیان بر او می‏گریند. [17] . از مجموع این احادیث استفاده می‏شود که هر چند عمر بن عبدالعزیز در شیوه‏ی حکومت برای احیای عدل تلاش می‏کرده و نسبت به اهل بیت، ستم‏های پیشینیانش را نداشته است، اما به هر حال، چون حق خلافت را از اهلش (یعنی ائمه علیهم‏السلام) دریغ داشته، جرمی بزرگ مرتکب شده است. همین جرم باعث شد که خط خلافت پس از اندکی، دوباره به نفع ستمگران مورد سوء استفاده‏ی زورگویان اموی و عباسی قرار گیرد. از این جا روشن می‏شود که تنها ایده‏ها و آرمان‏ها و رفتار مقطعی فرد نباید ملاک داوری مطلق نسبت به او قرار گیرد، بلکه باید ایده‏ها و آرمان‏های ارزشی بر اساس و اصلی صحیح استوار باشد. به تعبیر دیگر، در پیش گرفتن سیاست نیکی و بخشش و انصاف در صورتی ارزش حتمی و مطلق بشمار خواهد آمد که بر اساسی مشروع و بنیانی صحیح استوار باشد؛ زیرا سیاست عدل اگر بر بنیاد نامشروع و غیر الهی متکی باشد، دیر یا زود مغلوب خواهد شد و پایان خواهد پذیرفت و آثار بایسته‏ای بر جای نخواهد نهاد. از این مطالب نیز استفاده می‏شود که ائمه (ع) و از جمله امام باقر (ع) هرچند در تنگنای زمان و سیاست‏های جبارانه‏ی حاکمان، ناگزیر به ظاهر دست از سیاست و نبرد علنی با حاکمان غاصب برداشته، به تصحیح اندیشه و فرهنگ جامعه پرداخته‏اند، اما در نهان و در باورهای خود، حکومت الهی و شایستگی امامان برای حاکمیت بر سرنوشت جامعه‏ی اسلامی را همچنان تعقیب می‏کرده‏اند، و آن را اصیل می‏شمرده‏اند.

عمر بن عبدالعزیز در نظر شیعیان عصر وی‏ :
به رغم هرج و مرج فکری و سیاسی که در عصر خلفا بر اندیشه‏ی دورماندگان از خط ولایت و امامت حاکم بود، شیعه به برکت رهنمودها و معارف اهل بیت، با بینشی عمیق به مسایل سیاسی می‏نگریست.
خلافت عمر بن عبدالعزیز هر چند همراه با جور و استبداد پیشینیانش نبود و دوره‏ی حکومت او برای آل علی و شیعه، فرصت مغتنمی به شمار می‏آمد، اما این آسایش نسبی و مقطعی هرگز سبب نمی‏شد که شیعه از اصول خود غافل شود و به صرف مشاهده‏ی گوشه‏هایی از عدل و انصاف، چشم از مبانی زیر بنایی فرو بندد؛ زیرا او می‏داند که هر گاه اساس و بنیان حکومت مشروع نباشد و بر محور حق بچرخد، خط مشی‏های مقطعی آزادمنشان، دیری نمی‏پاید و دولت مستعجل است. برای نمایاندن این روشن بینی شیعه در عصر حکومت عمر بن عبدالعزیز به روایتی اشاره می‏کنیم: عمر بن عبدالعزیز به کارگزار خویش در خراسان نوشت که گروهی از عالمان آن سرزمین را به سوی او رهسپار کند، تا از آنان درباره‏ی روش کارگزاران حکومتی استفسار نماید و نقدها و نیازهایشان را بداند.
حاکم خراسان، عالمان را گرد آورد و پیام را به ایشان ابلاغ کرد.
عالمان گفتند که حرکت یک گروه مقدور نیست، ولی می‏توان به نمایندگی از طرف همه‏ی عالمان، یک نفر را برگزید و آن فرد دیدگاه‏های مختلف را به خلیفه ابلاغ کند.
حاکم خراسان این نظر را پذیرفت و یک نفر را به نمایندگی از جمع عالمان نزد عمر بن عبدالعزیز فرستاد. نماینده‏ی عالمان خراسان چون به مجلس او وارد شد سلام کرد و نشست، سپس درخواست کرد که مجلس از اغیار خالی شود تا او سخنانش را با خلیفه در میان گذارد.
خلیفه گفت: بودن دیگران چه مانعی دارد! یا تو آنچه می‏خواهی بگویی راست است، بنابراین همه تو را تصدیق می‏کنند، یا دروغ است و تو را تکذیب خواهند کرد! عالم خراسانی گفت: پیشنهاد من نه به خاطر خودم، بلکه برای رعایت حال تو است. بیم آن دارم که میان من و تو سخنانی رد و بدل شود که خوش نداشته باشی و اگر آن سخنان در برابر جمع باشد برایت بد تمام می‏شود. عمر بن عبدالعزیز پذیرفت، و از حاضران مجلس خواست تا او را با عالم خراسانی تنها گذارند. عالم خراسانی به سوی خلیفه رو کرد و گفت:
برایم بازگو کن که این پست و مقام و این جایگاه خلافت بر اساس چه ملاکی در اختیار تو قرار گرفته است؟
عمر بن عبدالعزیز، مدت زیادی ساکت ماند!
عالم گفت: آیا بنا نداری پاسخ بدهی!
عمر گفت: خیر؛ زیرا اگر بگویم از جانب خدا و رسول او نص و مجوزی برایم صادر شده است سخنی نادرست خواهد بود، و اگر بگویم مردم به خلافت من رأی داده و همنظر شده‏اند، ممکن است بگویی ما شرقی‏ها و خراسانی‏ها اصلا از این مطلب خبر نداشته و در این زمینه رأی نداده‏ایم، و اگر بگویم حکومت را به ارث برده‏ام این سؤال مطرح خواهد شد که چرا از میان همه‏ی فرزندان پدرت تو وارث این مقام باشی؟!
عالم خراسانی گفت: خدای را سپاس که اعتراف کردی و اذعان داشتی که حق خلافت از آن غیر تو است. اکنون اجازه می‏دهی به سرزمینم باز گردم؟
عمر گفت: به خدا سوگند تو باید هنوز مرا موعظه کنی!
عالم گفت: بسیار خوب! پاسخ تو در برابر پرسش قبل من چیست؟
عمر گفت: من دیدم که پیشینیانم بر مردم ظلم و جور کردند و ذخایر و ثروت عمومی مسلمان‏ها را به خود اختصاص دادند؛ و در خود دیدم که شیوه‏ی آنان را نمی‏پسندم و اگر به حکومت دست یابم چون آنان نخواهم بود. از این رو، زمام حکومت را به دست گرفتم.
عالم گفت: حال اگر تو خلیفه نمی‏شدی و دیگری بر جای تو می‏نشست و شیوه‏ی پیشینیانش را ادامه می‏داد آیا تو مسؤؤل جرم‏های او بودی؟
عمر گفت: خیر.
عالم گفت: پس تو راحت دیگران را با بلا و ناراحتی خودت خریده‏ای.
عمر گفت: هنوز موعظه کن.
عالم از جای برخاست تا بیرون رود و در این حال رو به عمر بن عبدالعزیز کرد و گفت: به خدا سوگند، نسل‏های نخست ما به وسیله‏ی پیشینیان شما هلاک شدند و نسل‏های میانی ما به وسیله‏ی خلفای معاصرشان به هلاکت رسیدند، و نسل‏های بعدی ما نیز به وسیله‏ی آخرینان دودمان شما هلاک خواهند شد.
از خداوند علیه شما دودمان بنی‏امیه یاری می‏طلبیم خداوند ما را کفایت می‏کند که نیکو وکیلی است. [18] .
هرچند در متن این روایت مشخص نشده است که مرام این عالم چیست، ولی از محتوای گفتگوی او دانسته می‏شود که هدفش این است که به عمر بن عبدالعزیز بفهماند حق خلافت از آن مردان الهی و ائمه‏ی طاهرین (ع) است؛ زیرا اگر از این نکته چشم بپوشیم، بدیهی است که به هر حال حاکم عادل بهتر از حکومت ظلم است و اگر کسی بتواند باید در راه ایجاد عدل کوتاهی نکند. بلی، عدل را باید از طریق عدل به دست آورد نه از طریق جور و غضب!

پی نوشت ها:
[1] تاریخ الخلفاء 231.
[2] تاریخ الخلفاء 229.
[3] طبقات ابن‏سعد 5 / 244.
[4] تاریخ الخلفاء 229.
[5] طبقات ابن‏سعد 5 / 289.
[6] با توجه به این که در مراحل بعد، عمر بن عبدالعزیز، فدک را به فرزندان فاطمه برگردانید معلوم می‏شود که در این مرحله هنوز به اطلاعات کافی دست نیافته بوده، یا فعلا برای متقاعد ساختن مروانیان و برداشتن گام اول با فکر و عقیده‏ی مورد قبول خود آنان با ایشان سخن گفته است.
[7] تاریخ الخلفاء 232.
[8] امالی شیخ طوسی 167؛ بحار 46 / 335.
[9] مناقب 4 / 208-207.
[10] عن جعفر، عن ابیه (ع)، قال: لما ولی عمر بن عبدالعزیز اعطانا عطایا عظیمة، قال: فدخل علیه اخوه فقال له: ان بنی‏امیة لا ترضی منک بان تفضل بنی‏فاطمة علیهم، فقال: افضلهم لانی سمعت حتی لا ابالی ألا أسمع او لا أسمع، ان رسول الله (ص) کان یقول: انما فاطمة شجنة منی یسرنی ما اسرها، و یسؤونی ما أساءها فأنا ابتغی سرور رسول الله (ص) و اتقی مساءته. بحار 46 / 320.
[11] اثبات الوصیة 154.
[12] حشر / 10.
[13] مروج الذهب 3 / 184.
[14] عن عبدالله بن عطا التمیمی، قال: کنت مع علی بن الحسین (ع) فی المسجد، فمر عمر بن عبدالعزیز علیه شراکا فضة و کان من احسن الناس و هو شاب فنظر الیه علی بن الحسین (ع) فقال: یا عبدالله بن عطا أتری هذا المترف؟ انه لن یموت حتی یلی الناس، قال: قلت: هذا الفاسق؟ قال: نعم فلا یلبث فیهم الا یسیرا حتی یموت، فاذا هو مات لعنه اهل السماء، و استغفر له اهل الارض. بحار 46 / 327.
[15] لازم به یادآوری است که مورخان مدت خلافت عمر بن عبدالعزیز را حدود سی ماه دانسته‏اند؛ بنابراین، یا راوی حدیث در نقل زمان گرفتار فراموشی شده است، یا منظور از چهار سال، مدت خلافت وی نیست، بلکه منظور امام این بوده است که جوان از هم اکنون تا پایان عمرش بیش از چهار سال باقی نمانده است و در همین فاصله به حکومت دست خواهد یافت، بنابراین اگر سال درگذشت عمر بن عبدالعزیز 101 ه باشد می‏توان حدس زد که امام باقر (ع) در سال 97 یا 98 ه وی را در مدینه دیده و این بیان را افاده کرده است.
[16] کنت مع الباقر (ع) فی المسجد اذ دخل عمر بن عبدالعزیز متوکیا علی موالی له؛ فقال (ع): لیلین هذا الغلام فیظهر العدل و یعیش اربع سنین ثم یموت فیبکی علیه اهل الارض، و تلعنه اهل السماء لانه جلس مجلسا و لا حق له فیه، ثم ملک و اظهر العدل و جهره. الخرائج و الجرائح 1 / 279، مشارق انوار الیقین 91؛ اثبات الهداة 5 / 293.
[17] اثبات الوصیة 154.
[18] بحار 46 / 336،به نقل از اعلام الدین دیلمی.

منبع: امام باقر جلوه امامت در افق دانش؛ گروه تاریخ اسلام؛ آستان قدس رضوی چاپ دوم 1375.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir