شيمي‏

نوع اصطلاح :
عنوان :
شيمي‏
آن قدر که مسلمين در شيمي پيشرفت کردند در هيچ چيز به آن سرعت و تعمق پيش نرفتند و ما به دلايلي که در جلدهاي سابق زندگاني امام صادق عليه‏السلام نوشتيم معتقديم مباني کامل اين علم از گياه‏شناسي و تأثير داروها از مکتب‏ جعفري است و چنانچه گفتيم جابر بن حيان شاگرد و مبرز امام صادق تمام علوم و فنون کيميا که امروز به شيمي و فيزيک و مکانيک تعبير مي‏شود از استادش گرفت و هزار ورق در پانصد علم در اين فنون نگاشت و علماي غرب که از کتب او استفاده کرده‏اند چنين نوشته‏اند.
جورج سارتن استاد تاريخ علم در دانشگاه هاروارد مي‏نويسد اگر به پايه اين علم توجه کنيم موفقيت و موقعيت مسلمين را در شيمي بيشتر مي‏توانيم درک کنيم - او مي‏گويد - هيچ کاري اساسي‏تر از بنيان‏گذاري يک کار نيکو نيست مخصوصا کاري که تمام ساختمان بر روي او استوار است و بايد اذعان و اعتراف کنيم که در علم شيمي اين پايه را مسلمين مستحکم و استوار نمودند و اساس و شالوده آهنين بر آن ريختند و آنها بودند که از جنبه حياتي شيمي يعني به دست آوردن کيميا و تبديل معادن به يکديگر صرف نظر و آن را رد نمودند.
در اين قسمت مثل اين که يک اشتباهي شده است و آن اين است که چون تبديل اجسام به اجسام ديگر و تبديل اجسام به نيرو از اصول مسلمه علمي اسلامي است و و رد نظريه تبديل به خيال غلط بوده زيرا تجزيه و تحليل مي‏خواهد و اين علم علم تجربي و شهودي است بدون عمل استفاده نمي‏شود و چون برخي از مسلمين کم‏مايه خيال مي‏کردند با تبديل گياهي به گياهي مي‏توان فلز را طلا کرد و چون بسياري در اين راه فدائي شدند و به جائي نرسيدند از آن صرف‏نظر کردند اما در اصل تعليم اين علم ترديدي نداشتند زيرا از صادق مصدق و امام معصوم تعليم شده بود و به علاوه پايه‏ها و مايه‏هاي علمي فدائيان اين راه سست و کم بوده يا اغراض و هدفشان دنيا بوده که موفق نمي‏شدند در حالي که امروز دنيا ثابت کرد درس امام صادق در قرن دوم امروز پس از دوازده قرن در سوئيس و ژنو صورت عمل گرفت و شيميست‏هاي آن کشور با همان عوامل طلا ساختند و اين طلسم را شکستند و به علاوه که ما اطلاع و تجربه داريم و مي‏دانيم علم شيمي علم تجربي است - خداوند گياهاني آفريده که با شرايطي جسمي ديگر را به طلا تبديل مي‏کنند و اين تجربه را از چند نفر شنيده‏ام گوسفنداني هستند که دندان‏هاي آنها در اثر برخورد با آن گياهان طلا شده است و مردي دهاتي از اصفهان در دوران گذشته تاريخش معلوم نيست با شمشيري ک علف مي‏بريده شمشيرش زرد و طلا مي‏شود و اثرش اين است که بر هر آهني بزند مانند بريدن پنير نرم مي‏برد و براي امتحان دستمالي ابريشمي روي آب حوض مي‏اندازد و با اين شمشير بر دستمال مي‏زند بدون هيچ به هم آميختگي و جمع‏شدني دستمال ابريشم را از وسط نصف مي‏کند و با اين شمشير شمشيرها را به آساني مي‏برد و آن گياه را نشان مي‏کند.
پس از آنکه گزارش کار خود را به پادشاه وقت مي‏دهد و امتحان مي‏کنند آن جبار ستمکار دستور مي‏دهد چشم‏هاي او را درآوردند که ديگر آن علف را نشناسد و نيز چوبدارها مکرر گفته‏اند برخي از گوسفندان علفي مي‏خورند که دندان‏هاي آنها طلا مي‏شود پس معلوم است که اثري در گياه بود که امام فرمود آن گياه را بکوبند و روغن‏گيري کنند و بر فلزي بزنند طلا مي‏شود و امروز اين علم و تجربه علمي به آساني حل شده است.
چون موضوع تبديل معادن به يکديگر جالب توجه بود الکندي و ابن‏سينا اول منکر آن شدند و ابن‏خلدون در مقدمه کتاب خود طرفداران اين علم را به ناسزا و مسخره گرفته سخت مورد انتقاد قرار مي‏دهد علتش اين است که از علوم طبيعي اطلاعي نداشته ابوعلي هم بعدا امکان اين عمل را جايز دانسته و گفته منکر نشويد.
ابن‏خلدون مي‏گويد با استادم ابوالبرکات بلقيقي صحبت کردم و يکي از کتب کيميا را به او دادم او مدتي آن را مورد تفحص قرار داد و سپس آن را به من رد کرد و گفت من ضمانت مي‏کنم که خواننده اين کتاب جز با نااميدي به خانه خود بازنگردد. [1] .
نگارنده هم مي‏گويد با آنکه شيميست نيستم و رياضي‏دان نيستم و لذا اگر يک مسئله شيمي با لگاريتم و مثلثات به من بدهند همان ضمانت را مي‏کنم زيرا لزومي ندارد هر کس همه علوم را به کمال بداند و ندانستن علمي دليل عدم صحت آن نيست و هيچ علمي را نمي‏توان انکار کرد بلکه بايد با شرايط زمان و مکان و استعداد و ذوق و شم علمي فراگرفت صرفا يک مرد دانشمند نمي‏تواند از همه علوم بهره‏مند گردد.
نخستين کسي که در اسلام به تحقيق علم شيمي برخاست خالد بن يزيد مرواني است که مطالبي در کتب يونانيان و روميان ديد و از امام باقرالعلوم پرسيد و آن حضرت اساس اين علم را به او آموخت و بعد او جابر بن حيان شاگرد امام صادق عليه‏السلام اين علم را به صورت کتابي تدوين کرد و اختراعات و ابداعاتي از تعليمات امام صادق نمود که شمه‏ي در جلد دوم نوشتيم.
هاروني وزن مخصوص عده‏اي از مايعات را به دست آورد که با اوزان مخصوص اين عصر تفاوتي ندارد و اگر اندک فرقي داشته باشد مربوط به مقدار مواد محلول در آب است که بر حسب مکان‏هاي مختلف در آب به اندازه‏هاي مختلف وجود دارد و اين صحت و درستي کار پيشينيان مسلمين را مي‏رساند.
و ابوريحان که شاگرد به واسطه جابر بن حيان است از دو راه وزن مخصوص اجسام را به دست آورد و اعدادي که نتيجه محاسبات او است با گذشت زمان و ترقي روز افزون علم چندان تغييري نکرده است.
هلم يارد مي‏نويسد در آثار رازي در خصوص شيمي هيچ نقطه ابهامي وجود ندارد و او فقط متکي به حقايق تجزيه و شهودي و حسي فرموده است و ما بايد از آن مرد شيميست براي طبقه‏بندي و ترتيبي که او براي اولين بار در خصوص مواد شيميائي به کاربرد تشکر کنيم. [2] .
دکتر عمر فروخ مي‏گويد بدون شک مؤسس شيمي جديد در شرق و غرب محمد بن زکرياي رازي است که او شاگرد به واسطه جابر بود و او هم از امام صادق فراگرفته است.
دکتر مصطفوي در مجله دنياي علم مي‏نويسد رازي تحقيقا بوراکس «مواد در اسيد بوريک» را مي‏شناخت ولي با اين سابقه لاووازيه و موفن شيمي‏دانهاي اروپا در قرن شانزدهم معدودي از استخراج آن بي‏اطلاع بودند و از ايران خريداري مي‏کردند. [3] .
اين عقيده که مي‏توان فلزات ناقص را به فلزات کامل تبديل کرد در افکار اروپائيان قوت گرفت و حتي در قرن 18 دانشمندان اروپا سرگرم اين فکر که از اسلام ميراث گرفته بودند مي‏شدند. [4] .
و مسلمانان در همان اوقات اوليه بوراکس را از دو طريق طبيعي و مصنوعي به وسيله آزمايشگاه تهيه مي‏کردند.
جورج سارتن قرن دوم را که ما قرن مکتب جعفري مي‏ناميم او قرن جابر بن حيان ناميده است زيرا اين مرد شيمي‏دان از مشهورترين دانشمند شرق و غرب در قرن دوم اسلامي بود و رسائلي که بيش از 170 رساله مي‏باشد از او در اروپا چاپ شده که شهرت فراواني به او داده است.
رسائل جابر را خاورشناس معروف پاول کراورس serworK - lewaP که از اهالي چک‏اسلواکي بود در 1944 - 1904 مي‏زيسته و در عصر سال 1354 قمري مطابق سال 1935 م در 555 صفحه تحت عنوان «مختارات من رسائل جابر بن حيان» از روي نسخه‏هاي منحصر به فرد قاهره و پاريس و بريتانيا به طبع رسانده و اين مجموعه شامل 20 رساله از جابر و مقدمه‏اي از تصحيح است.
در سابق گفتيم که جابر ترکيب شوره - زاج سبز - اسيد نيتريک را به دست آورد و زکرياي رازي از تقطير زاج سبز اسيد سولفوريک را به دست آورد و از تقطير مواد نشاسته با مواد قندي تخمير شده يا از تقطير شراب الکل را با همين نام الکل تهيه نمود.
بدون شک مسلمين در تقطير - تبخير - تبلور - انحلال و تجزيه و عمليات ديگر روي شيميائي بر ساير ملل دنيا تفوق يافتند و ابتکار در دست داشتند تيتروکلريک - و نيترات نقره - کلريد - زيبق و اکسيد جيوه و سولفور آهن همه از مسلمين است.
اين جنبش فکري و عملي بود که به گفته جورج سارتن پايه‏هاي شيمي جديد را با استحکام کامل پي‏ريزي نمود. [5] .
خاورشناسان نوشته‏اند پيشرفت علمي مسلمانان به قدري سريع و عميق بود که در قرن دوم هارون‏الرشيد براي شارلمان ساعت زنگ‏داري فرستاد که خودبخود کار مي‏کرد و طبق نوشته پي‏ير روسو اهالي مغرب آن را هشتمين عجايب دنيا بپنداشتند. [6] .
رقاصه ساعت را که داراي اهميت فني و مکانيک نوين است مسلمين اختراع کردند و گاليله آن را توصيف نموده است. [7] .
طبق بررسي عمر فروخ استفاده از پاندول براي آزمايش‏هاي علمي نخستين بار به وسيله ابن‏يونس مصري در قرن چهارم انجام شد عده‏اي از قوانين پاندول را دانشمندان ديگري به همين نام در سال 640 يعني درست چهارصد سال قبل از گاليله کشف کردند. [8] .
غرض از اين نکته‏ها اين است که در تمام علومي که يادآور شديم نبوغ علمي مسلمانان به خوبي مشهود است و ريشه همه آنها را که جستجو کني در مکتب جعفري خواهي يافت زيرا همه از جابر سرچشمه گرفته و جابر افتخار به شاگردي امام صادق (ع) نموده است.

پی نوشت ها:
[1] مقدمه ابن‏خلدون ترجمه پروين گنابادي ص 1112 تا 1120.
[2] سالنامه نور دانش ص 284 ترجمه از اسلاميک ريوير.
[3] مجله دنياي علم سال اول شماره 2 و 3 و اسرار کيميا.
[4] تاريخ علوم پي‏ير روسو ص 224.
[5] سرگذشت علم اثر جورج سارتن ترجمه احمد بيرشک ص 229.
[6] تاريخ علوم ترجمه حسن صفاري ص 118.
[7] هنرهاي مسلمين.
[8] عبقرية العرب في العلم و الفلسفه ص 76.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir