احسان به نفس

نوع اصطلاح :
عنوان :
احسان به نفس
و من سره أن يبلغ الي نفسه في الاحسان فليطع الله فانه من أطاع الله فقد أبلغ الي نفسه في الاحسان، و اياکم و معاصي الله أن ترکبوها فانه من انتهک معاصي الله فرکبها فقد أبلغ في الاساءة الي نفسه و ليس بين الاحسان و الاساءة منزلة، فلأهل الاحسان عند ربهم الجنة و لأهل الاساءة عند ربهم النار [1] ؛ هر که خوش دارد در نيکي به خويشتن به حد نهايي رسد، بايد خدا را فرمانبرداري کند؛ زيرا هر که فرمان خدا برد در نيکي به خود به حد نهايي رسيد. مبادا خدا را نافرماني کنيد؛ زيرا هر که پرده نافرماني خدا بدرد و مرتکب معصيت شود، نهايت بدي را در حق خود کرده و ميان نيکي و بدي جايگاه سومي نيست براي نيکوکاران نزد خدا بهشت، و براي بدکاران دوزخ مقرر شده است.
مراتب احسان به نفس متفاوت است. تحصيل، به دست آوردن پول براي داشتن زندگي مرفه، خوش رفتاري با مردم و احترام گذاشتن به آنها، به اندازه خوردن براي جلوگيري از سوء هاضمه و بيماري، رعايت بهداشت دهان و دندان و بسياري ديگر از کارهاي انسان‏ها در طول زندگي احسان به نفس، و هدف از انجام دادن آنها به دست آوردن آسايش است. ولي امام صادق عليه‏السلام در اين قسمت از فرمايش خويش، طاعت خداوند را بالاترين و بليغ‏ترين احسان به نفس دانسته و در مقابل، گناه کردن و نافرماني خداي متعال را شديدترين ظلم به نفس شمرده است. «يبلغ» فعل متعدي است مفعول آن مقدر است؛ يعني «يبلغ درجة عالية». از سوي ديگر حذف متعلق افاده عموم مي‏کند. در اين جا نيز مفعول ذکر نشده و معناي کلام چنين است: هر کسي که تمام درجات احسان به نفس و بالاترين آنها را مي‏خواهد طاعت خدا را به جا آورد. «الي نفسه» متعلق به احسان، و از اين رو تقدير کلام به اين صورت است: «أن يبلغ في الاحسان الي نفسه».
جمله «فقد أبلغ الي نفسه في الاحسان» در کلام امام دو بار تکرار شده و داراي بار بلاغي است؛ چرا که مطلب مهم است و تکرار تأکيد را مي‏رساند. حضرت مي‏فرمايد طاعت خدا بهترين راه راحتي نفس است. يک عمر رنج و فقر، هر چند بسيار دشوار باشد، در مقابل به دست آوردن نعمت جاويد آخرت مسئله‏اي نيست.
همان طور که اشاره شد احسان به نفس در دنيا با پول و سلامتي و فرزند و عشيره و امثال اينها ميسر مي‏شود و اگر کسي بخواهد در چارچوب دنيا با عزت و سربلندي و احترام زندگي کند، به ناچار بايد از اين امتيازها برخوردار باشد. اما همه‏ي اين امتيازها تا وقتي وجود دارند که انسان زنده است، و همين که روح از بدن جدا شد همه چيز تمام مي‏شود. ولي اگر انسان بخواهد علاوه بر دنيا، در آخرت نيز آسوده باشد، تنها راه طاعت خداوند است. البته، کمي تأمل و تفکر لازم است تا انسان به اين نتيجه برسد. غفلت انسان را گمراه مي‏کند و براي رسيدن به اين ذهنيت موانع بسياري در دنيا وجود دارد، ولي انسان عاقل در هر صورت به اين نتيجه خواهد رسيد و پس از اين نتيجه‏گيري سعي مي‏کند وسائل آرامش و آسايش خود را در آخرت - که نعمت‏ها و عذاب‏هاي آن با دنيا مقايسه شدني نيست - فراهم سازد. درک وسعت آخرت و نعمت‏هاي آن از عهده انسان خارج است و آگاهيهاي ما از آخرت، منحصر به همين روايات مأثوره است، اما اين که آخرت چيست، نمي‏دانيم. در روايت آمده است: «و لا خطر علي قلب بشر [2] ؛ و هرگز به فکر بشري خطور نکرده است». انسان تا با آخرت مواجه نشود آن را درک نمي‏کند؛ درست مانند کسي که با يک مريض بد حال مواجه مي‏شود، و آن وقت است که مي‏فهمد واقعا خداوند چه نعمت بزرگي به نام سلامتي به او داده است. نعمت‏هاي الهي به شمار نمي‏آيد و نمي‏توان همه را به ذهن آورد. گاهي اوقات به نعمت‏هايي برخورد مي‏کنيم که تا آن لحظه نمي‏دانستيم چنين نعمتي هم داريم.
مدتي پيش به عيادت مريضي رفتم و حال او را جويا شدم. گفت: «به مرضي مبتلا شده‏ام که تا آخر عمر بايد تشنه باشم؛ زيرا بدن من قدرت دفع کردن آب را ندارد و اگر آب بخورم دفع نمي‏شود و بايد با داروهاي مختلف آب را از بدنم خارج کنم. از اين رو هميشه زبانم به کام چسبيده و دهانم خشکيده است!». چه بسا، هيچ وقت به ذهن خطور نکند که امکان خوردن آب يک نعمت است. نهايت چيزي که براي ما اتفاق مي‏افتد اين است که در يک روز تابستان اگر روزه باشيم تا شب تشنگي را تحمل مي‏کنيم و شب به هنگام افطار دو برابر هر روز آب مي‏خوريم.
کسب علم به نوعي کسب مجهولات نيز هست، چرا که انسان متوجه مي‏شود چه چيزهايي نمي‏دانسته و چه چيزهايي نمي‏داند. وقتي حال ما نسبت به فهم و درک نعمت‏هاي دنيايي اين گونه باشد و بسياري از آنها را درک نکنيم، تکليف نعمت‏هاي اخروي معلوم است.

پی نوشت ها:
[1] متن نامه امام صادق(ع).
[2] من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص 295.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir