فاطمه معصومه‏

نوع اصطلاح :
عنوان :
فاطمه معصومه‏
در میان دختران موسی بن جعفر (ع) فاطمه کبری معروف به «فاطمه‏ی معصومه» (ع) از همه برتر، بزرگوارتر و با فضیلت‏تر است. برخی از مورخان چهار نفر از دختران موسی بن جعفر (ع) را با نام «فاطمه» یاد کرده‏اند: فاطمه‏ی کبری، فاطمه‏ی وسطی، فاطمه‏ی صغری و فاطمه. [1] فاطمه صغری، مشهور به «بی‏بی هیبت» در آذربایجان شوروی در جنوب بادکوبه مدفون است. [2] فاطمه وسطی - بنا به نقلی - در اصفهان دفن شده است. [3] قبر فاطمه ملقب به «فاطمه طاهره» در رشت و به خواهر امام مشهور است. [4] فاطمه کبری نیز - که موضوع بحث ماست - در قم مدفون است.

ولادت
فاطمه‏ی معصومه در اول ذیقعده، سال 173 هجری قمری دیده به جهان گشود. [5] .

پدر و مادر
شرافت نسبی حضرت معصومه (ع) که هم دختر امام است، هم خواهر امام و هم عمه امام برتر از آن است که قلم توان ترسیم آن را داشته باشد. او در مکتب تربیتی پدر بزرگوارش موسی بن جعفر (ع) و آغوش سرشار از محبت مادری به نام «نجمه» که از بانوان با فضیلت و از اسوه‏های تقوی و شرافت است تربیت یافت. شیخ صدوق روایت کرده که نجمه خاتون در عقل و درایت، اطاعت و عبادت و رعایت ادب، به ویژه نسبت به حمیده خاتون از بهترین بانوان جهان بود. [6] منابع تاریخی تصریح کرده‏اند که حضرت علی بن موسی الرضا (ع) و حضرت معصومه (ع) از یک مادر می‏باشند. [7] اجتماع آن همه فضائل و مناقب در وجود آن بانوی بی‏همتا در عصر خود او را شایسته تحمل انوار الهی و پرورش خورشید امامت؛ حضرت علی بن موسی الرضا (ع) و ماه تابان خاندان عصمت، حضرت معصومه (ع) در دامان خود ساخت.

القاب
در منابع روایی و تاریخی القاب زیادی برای دختر موسی بن جعفر (ع) نقل شده است که هر کدام بیانگر درجه و مقامی از درجات و مقامات معنوی این بانوی گرانقدر نزد پروردگار می‏باشد. در ذیل به مشهورترین لقب‏های آن حضرت اشاره می‏کنیم.

معصومه‏
لقب معصومه برگرفته شده از روایتی است که از امام رضا (ع) نقل شده است:
«من زار المعصومة بقم کمن زارنی» [8] . کسی که حضرت معصومه را در قم زیارت کند (در ثواب) مانند کسی است که مرا زیارت کرده است. لقب «معصومه» هر چند دلالت بر عصمت این بانوی بزرگوار از خطا و لغزش از آن نوع و در آن مرتبه‏ای که پیامبر (ص)، حضرت زهرا (ع) و امامان دوازده‏گانه برخوردار هستند، نمی‏کند، لیکن بیانگر برخورداری وی از مرتبه نازله این رتبت ویژه است؛ رتبتی که در انسان‏های معمولی یافت نمی‏شود.

کریمه اهل بیت‏
ارادتمندان و ستایشگران حضرت معصومه (ع) از همان ابتدا تاکنون به هنگام یاد از آن بزرگوار در نظم و نثر، لقب «کریمه اهل بیت» را در حق او فراوان به کار برده‏اند. علاوه بر آن - به نقل آیةالله العظمی نجفی مرعشی قدس سره - امام باقر یا حضرت صادق علیهماالسلام در خواب به پدر ایشان فرمود: «علیک بکریمة اهل البیت» بر تو باد به کریمه اهل بیت. [9] .

شفیعه‏
بعد از صدیقه طاهره (ع) از جهت گستردگی شفاعت، هیچ بانویی به شفیعه محشر، حضرت معصومه (ع) نمی‏رسد. امام صادق (ع) در سخنی این مقام والای او را چنین بیان می‏کند:
«بانویی از فرزندان من به نام فاطمه، دختر موسی در قم رحلت می‏کند که با شفاعت او همه شیعیان ما وارد بهشت می‏شوند.» [10] . و در فرازی از زیارتنامه‏ی آن گرامی که از امام رضا (ع) رسیده است می‏خوانیم: «یا فاطمة اشفعی لی فی الجنة فان لک عندالله شأنا من الشأن» [11] . ای فاطمه معصومه! بهشت را برای من درخواست کن؛ زیرا نزد خدا مقام والایی داری.
القاب دیگر آن حضرت که در زیارتنامه‏اش آمده عبارت است از: طاهره، حمیده، بره، رشیده، تقیه، نقیه، رضیه، سیده، مرضیه و اخت الرضا (ع) [12] .

شخصیت‏
حضرت معصومه (ع) در پرتو برخورداری از کمالات نفسانی و فضائل اخلاقی بعد از امام رضا (ع) در میان فرزندان موسی بن جعفر (ع) و حتی دیگر امامزادگان، شخصیتی ممتاز و برجسته دارد. محدث قمی در رابطه با دختران موسی بن جعفر می‏نویسد:
«بر حسب آنچه به ما رسیده افضل آنها، سیده جلیله‏ی معظمه، فاطمه بنت امام موسی (ع) معروف به حضرت معصومه است.» [13] .
علامه، محمد تقی تستری می‏نویسد:
«در میان فرزندان امام کاظم (ع) با آن همه کثرتشان بعد از امام رضا (ع) کسی همسنگ حضرت معصومه (ع) نمی‏باشد.» [14] .
در ذیل به مظاهری از شخصیت معنوی و الهی این بانوی گرانقدر که در سخنان امامان علیهم‏السلام عنوان شده اشاره می‏کنیم.

قم، حرم اهل بیت
مضمون چندین روایت این است که قم به خاطر وجود مبارک فاطمه‏ی معصومه (ع) در آن، حرم اهل بیت قلمداد شده است، از جمله امام صادق (ع) فرمود: «خداوند حرمی دارد که مکه است. پیامبر (ص) نیز حرمی دارد که مدینه است. کوفه نیز حرم امیرمؤمنان (ع) است. برای ما خاندان نیز حرمی است که در قم است. و به همین زودی بانویی از فرزندان من به نام فاطمه در آنجا دفن خواهد شد، کسی که او را زیارت کند بهشت بر او واجب خواهد شد.» راوی می‏افزاید: امام این سخن را وقتی فرمود که هنوز امام کاظم (ع) متولد نشده بود. [15] .

روایت حدیث
نام فاطمه معصومه در زمره راویان و محدثان موثق و معتبر روایات اهل بیت علیهم‏السلام، زینت بخش کتب رجالی شیعه و سنی است. ارباب حدیث تصریح کرده‏اند که وی، عالمه، محدثه و راویه بود و جز از فرد مورد اعتماد و امین روایت نقل نمی‏کرد، از این رو، روایاتش مورد توجه و قبول محدثان شیعه و سنی قرار گرفته است. [16] .

مرتبت علمی
کریمه‏ی اهل بیت، دانش خود را از سرچشمه‏ی ولایت گرفته و در این میدان گوی سبقت را از دیگران ربوده بود. بنا به نقل صاحب کشف اللئالی روزی جمعی از شیعیان وارد مدینه شدند و تعدادی پرسش در نامه‏ای نوشته به خانه‏ی امام کاظم (ع) بردند. امام در سفر بود، امام رضا (ع) نیز در مدینه حضور نداشت.
هیأت اعزامی از این که خدمت امام زمان خود نرسیده بودند و با دست خالی باز می‏گشتند اندوهگین بودند. حضرت معصومه - که در آن ایام هنوز به سن بلوغ نرسیده بود - با مشاهده غم و اندوه آنان، پاسخ پرسش‏ها را نوشت و به آنان داد. شیعیان با خوشحالی مدینه را ترک کردند. در بیرون مدینه امام کاظم (ع) را زیارت و داستان خود را تعریف کرده پاسخ‏های حضرت معصومه را ارائه دادند. امام کاظم با دیدن جواب‏ها، با بیان جمله: «فداها ابوها» رضایت و مسرت خود را بیان کرد. [17] .

در جستجوی برادر
تاریخ، خواهران و برادران زیادی را سراغ دارد که با تمام وجود همدیگر را دوست داشته و محبت آنان نسبت به یکدیگر زبانزد خاص و عام است. بارزترین نمونه این افراد امام حسین و زینب کبری علیهماالسلام و پس از ایشان امام رضا و حضرت معصومه علیهماالسلام هستند. حضرت رضا (ع) در سال 148 هجری متولد شد و مدت 25 سال، تنها فرزند «نجمه خاتون» بود تا سرانجام در اول ذیقعده سال 173، خواهرش حضرت معصومه چشم به جهان گشود. بیش از ده بهار از عمرش نگذشته بود که پدر بزرگوارش به دست هارون به شهادت رسید. از این پس تنها مایه ی تسلی او برادر ارجمندش علی بن موسی الرضا (ع) بود که ناگهان مأمون با توسل به نیرنگ و زور او را به خراسان فرا خواند. حضرت معصومه (ع) حدود یک سال فراق برادر را تحمل کرد ولی دیگر کاسه صبرش لبریز شد و تصمیم به هجرت به ایران و دیدار برادر گرفت. در این سفر پنج تن از برادران حضرت به نام‏های: فضل، جعفر، هادی، قاسم و زید و تعدادی از برادرزادگان و تنی چند از خدمتکاران، آن گرامی را همراهی می‏کردند. حضرت معصومه (ع) رنج سفر را تحمل کرد تا به شهر «ساوه» رسید. مردم آن شهر که در آن زمان از دشمنان سرسخت اهل بیت بودند به آنان حمله کردند و جنگ سختی درگرفت و همه برادران و برادرزادگان حضرت معصومه به شهادت رسیدند. شهادت 23 تن از بستگان و عزیزان آن گرامی، او را به شدت محزون و در غمی جانکاه فرو برد و در نهایت به بستر بیماری کشاند. مردم و اشراف قم که دوستدار خاندان پیامبر (ص) بودند با آگاهی از این واقعه دلخراش به ساوه رفتند و پس از دیدار با دختر موسی بن جعفر (ع)، آن گرامی را به درخواست خودش به قم آوردند.

رحلت جانسوز
حضرت معصومه (ع) مدت هفده روز در خانه‏ی یکی از بزرگان قم به نام موسی بن خزرج در حالی که بیمار و رنجور بود به سر برد. در این مدت بانوان متدین قمی گروه گروه به دیدار و عیادت آن حضرت می‏شتافتند و او را در سوگ عزیزان از دست رفته‏اش تسلیت می‏گفتند؛ تا آن که سرانجام در روز دهم ربیع الثانی، سال 201 هجری [18] پیش از آن که دیدگان رمد کشیده‏اش به دیدار برادرش روشن گردد، در دیار غربت رحلت نمود و شیعیان را در ماتم خود به سوگ نشاند.
مردم قم، با تجلیل فراوان، پیکر پاکش را تشییع کردند و در محل کنونی حرم که آن روز در بیرون شهر بود و به موسی بن خزرج تعلق داشت به خاک سپردند. [19] .

فضیلت زیارت
در روایات اسلامی - پس از چهارده معصوم (ع) - زیارت هیچ یک از انبیا و اولیا در حد زیارت حضرت معصومه (ع) مورد تشویق و ترغیب قرار نگرفته است. در ذیل به ذکر دو نمونه از دو امام معصوم (ع) بسنده می‏کنیم. [20] .
1- راوی می‏گوید: از امام رضا (ع) پیرامون حضرت معصومه (ع) پرسیدم. فرمود:
«من زارها فله الجنة» [21] . هر کس او را زیارت کند بهشت از آن اوست.
2- امام جواد (ع) نیز می‏فرماید:
«من زار قبر عمتی بقم فله الجنة» [22] . کسی که قبر عمه‏ام را در قم زیارت کند، بهشت از آن اوست.

پی نوشت ها:
[1] ر. ک: تذکرة الخواص، ص 315.
[2] بحارالانوار، ج 48، ص 317.
[3] کریمه‏ی اهل بیت، ص 30.
[4] بحارالانوار، ج 48، ص 317.
[5] مستدرک سفینة البحار، ج 8، ص 257، ماده «فطم». در بعضی منابع، سال ولادت، سال 183 ذکر شده که درست نیست؛ زیرا این سال، سال شهادت موسی بن جعفر است و حضرت معصومه فاطمه‏ی کبری است و حداقل سه فاطمه دیگر پس از او بوده است، علاوه بر آن که دست کم چهار سال آخر عمر شریف امام کاظم (ع) در زندان سپری شده است.
[6] عیون اخبار الرضا (ع)، ج 1، ص 12.
[7] به عنوان نمونه ر. ک: دلائل الامامة، ص 149.
[8] ناسخ التواریخ، زندگانی موسی بن جعفر (ع) ج 7، ص 337.
[9] ر ک.: فاطمه بنت الامام موسی الکاظم (ع)، 112.
[10] بحارالانوار، ج 60، ص 216، مستدرک سفینة البحار، ج 8، ص 258.
[11] مفاتیح الجنان، زیارت حضرت معصومه.
[12] ر. ک: فاطمه بنت الامام موسی الکاظم (ع)، ص 112.
[13] منتهی الآمال، ج 2، ص 241.
[14] کریمه‏ی اهل بیت، ص 21.
[15] سفینة البحار، ج 2، ص 446. شاید یکی از عللی که حضرت معصومه (ع) در ساوه فرمود: مرا به قم ببرید، این بود که طبق این روایت از محل وفاتش آگاه بود.
[16] ر. ک: فاطمه بنت الامام موسی بن جعفر (ع)، ص 58. برای آگاهی از برخی روایات آن گرامی ر. ک: همان کتاب، ص 61 و الغدیر، ج 1، ص 197.
[17] ر. ک: کریمه‏ی اهل بیت، 170.
[18] ر. ک: زندگینامه حضرت معصومه، ص 37. در مورد روز رحلت آن گرامی دو نقل دیگر نیز ذکر شده است: دوازدهم ربیع الثانی و هشتم شعبان (ر. ک: کریمه اهل بیت، ص 106 به نقل از مستدرک سفینة البحار، ج 8، ص 257 و رسالة العربیة العلویه نوشته شیخ حر عاملی).
[19] ر. ک: کریمه‏ی اهل بیت، ص 167 - 176.
[20] پیش از این، سخنی از امام رضا (ع) در این باره نقل کردیم.
[21] مستدرک سفینة البحار، ج 8، ص 258.
[22] همان.

منبع: زندگانی امام کاظم؛ علی رفیعی، سید محمد حسینی؛ مؤسسه فیض کاشانی چاپ اول 1374.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir