مبارزه با توهمات قدریه و جبریه‏

نوع اصطلاح :
عنوان :
مبارزه با توهمات قدریه و جبریه‏
از جمله مسایل بحث‏انگیز معارف اسلامی که از دیر زمان، ذهن اندیشه‏وران و حتی عامیان را به پرسش‏های مختلف بر می‏انگیخته، مسأله جبر و اختیار است.
در قرآن که محور تعالیم اسلامی است از یک سو حاکمیت مطلق الهی بر تمامی ابعاد و زوایای هستی به انسان یادآوری شده است، و از سوی دیگر اعمال و موضعگیری آدمیان در صحنه‏ی زندگی و در میدان کفر و ایمان، عمل خود آنان بشمار آمده است.
در برخی آیات می‏خوانیم: «ما شاء الله لا قوة الا بالله». [1] . خواست، خواست خدا است و نیرویی جز به اتکای خدا وجود ندارد. «و ما تشاؤون الا ان یشاء الله...» [2] . شما چیزی را نمی‏خواهید مگر این که خداوند بخواهد. «تضل بها من تشاء و تهدی بها من تشاء». [3] . خداوند آن کس را که بخواهد به وسیله‏ی آیات قرآن گمراه می‏سازد و هر آن کس را که بخواهد هدایت می‏کند. و از سوی دیگر در بعضی از آیات می‏خوانیم:
«و ما اصابکم من مصیبة فبما کسبت ایدیکم...» [4] . هر ناگواری که به شما برسد، نتیجه‏ی دستاوردهای خود شما است. «و لتجزی کل نفس بما کسبت و هم لا یظلمون». [5] . هر فردی به وسیله‏ی آن چه خود کسب کرده و انجام داده است مجازات می‏شود و آدمیان مورد ستم واقع نخواهند شد. «و لا تزر وازرة وزر اخری». [6] . در نظام داوری حق، هیچ کس سنگینی بار دیگری را بر دوش نمی‏کشد. هر یک از این دو دسته آیات، بیانگر بعدی از معرفت جامع دینی است، و نظر به تبین حقیقتی خاص دارد و در صورتی که جایگاه هر یک از این آیات شناخته نشود، مثلا یک دسته مورد توجه قرار گیرد و دسته‏ی دیگر نادیده انگاشته شده، یا توجیه و تأویل شود، معرفت دینی به انحراف می‏گراید، چنان که در صدر اسلام، دورماندگان از مکتب اهل بیت (ع) به دلیل عدم آشنایی کامل با منطق وحی و عدم تسلط بر مجموعه‏ی آیات قرآن و ناآگاهی از شیوه‏ی جمع میان پیام‏های آن، گرفتار افراط و تفریط شدند، گروهی به جبر گراییدند و دسته‏ای به تفویض کامل! این جریان‏های فکری هر چند در عصر امام صادق (ع) اوج بیشتری یافت، ولی خیزش‏های آن در عصر امام باقر (ع) نمایان شد. امام باقر (ع) در رد نظریه‏ی جبر مطلق و اختیار مطلق می‏فرمود: لطف و رحمت الهی به خلق، بیش از آن است که آنان را به انجام گناهان مجبور سازد، و سپس ایشان را به خاطر کارهایی که به اجبار انجام داده‏اند عذاب کند! از سوی دیگر خداوند قاهرتر و نیرومندتر از آن است که چیزی را اراده کند و تحقق نیابد. از آن حضرت سؤال شد که مگر میان جبر و اختیار، جایگاه سومی وجود دارد؟ امام باقر (ع) فرمود: آری میان جبر و اختیار مجالسی گسترده‏تر از فضای آسمان‏ها و زمین هست. [7] . راوی حدیث همانند این بیان را به امام صادق (ع) نیز نسبت داده است.

پی نوشت ها:
[1] کهف / 39.
[2] انسان / 76؛ تکویر / 81.
[3] اعراف / 155.
[4] شوری / 30.
[5] جاثیه / 22.
[6] انعام / 164؛ اسراء / 15؛ زمر / 39؛ فاطر / 18.
[7] عن ابی‏جعفر و ابی عبدالله (ع) قالا: ان الله ارحم بخلقه من ان یجبر خلقه علی الذنوب ثم یعذبهم علیها و الله اعز من ان یرید امرا فلا یکون، قال: فسئلا (ع) هل بین الجبر والقدر منزلة ثالثة؟ قالا: نعم اوسع مما بین السماء و الارض. اصول کافی 1 / باب الجبر و القدر، حدیث 9.

منبع: امام باقر جلوه امامت در افق دانش؛ گروه تاریخ اسلام؛ آستان قدس رضوی چاپ دوم 1375.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir