فلسفه‏ صلح امام حسن با معاویه

نوع اصطلاح :
عنوان :
فلسفه‏ صلح امام حسن با معاویه
پس از پیمان صلح، معاویه از امام حسن علیه‏السلام خواست طی نطقی خبر صلح خود با معاویه را اعلام کند. امام علیه‏السلام بپاخاست و پس از حمد و ثنای الهی پیرامون فلسفه‏ی پذیرش صلح چنین فرمود:
قال علیه‏السلام:
أیها الناس ان أکیس الکیس التقی، و أحمق الحمق الفجور، و انکم لو طلبتم ما بین جابلقا و جابرسا رجلا، جده رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ما وجدتموه غیری و غیر اخی الحسین، و قد علمتم ان الله هداکم بجدی محمد فأنقذکم به من الضلالة، و رفعکم به من الجهالة، و أعزکم به بعد الذلة، و کثرکم به بعد القلة،
و ان معاویة نازعنی حقا هو لی دونه، فنظرت لصلاح الأمة و قطع الفتنة، و قد کنتم بایعتمونی علی أن تسالموا من سالمت و تحاربوا من حاربت، فرأیت أن اسالم معاویة و أضع الحرب بینی و بینه، و قد بایعته و رأیت أن حقن الدماء خیر من سفکها و لم ارد بذلک الا صلاحکم و بقائکم «و ان ادری لعله فتنة لکم و متاع الی حین.» [1] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای مردم بدانید که بهترین زیرکی‏ها تقوا و پرهیزکاری است، و بدترین حماقت‏ها فجور و معصیت الهی است، ایها الناس اگر طلب کنید در میان جابلقا و جابلسا مردی را که جدش رسول خدا باشد، به غیر از من و برادرم حسین، کسی را نخواهید یافت شما خوب می‏دانید که خداوند شما را به وسیله‏ی جدم محمد از گمراهی نجات داد و شما را از جایگاه جهالتی که داشتید به مقام رفیع عرفان رساند. و پس از آن ذلتی که بر شما «عرب» قرار شده بود، شما را به عزت رساند و جمعیت کم شما مسلمانان را فراوان ساخت.
به درستی که معاویه با من در امری منازعه کرد، که مخصوص من و حق من بود و من سزاوار آن بودم، و او به ناحق ادعای آن را داشت، اما من مصلحت این امت و قطع فتنه «و جلوگیری کشتار جمعی از شیعیان» را مد نظر قرار دادم.
شما با من بیعت کرده بودید که من با هر که صلح کنم شما نیز با او صلح کنید، با هر که جنگ کنم شما نیز با او جنگ کنید. من مصلحت امت را در این دیدم که با او «معاویه» صلح کنم و حفظ خون‏ها را بهتر از ریختن خون دانستم، غرض من صلاح شما بود، آنچه من کردم حجتی است بر هر که مرتکب این امر می‏شود، این فتنه‏ای است برای مسلمانان و تمتع قلیلی است برای منافقان، تا وقتی که حق تعالی غلبه‏ی حق را خواهد و اسباب آن را میسر گرداند.)
و در حدیث دیگری آمده است؛ پس از امضای قرارداد صلح امام حسن علیه‏السلام و معاویه، آن حضرت به منبر رفت و فرمود:
قال علیه‏السلام:
أیها الناس ان الله هدی أولکم بأولنا، و حقن دماءکم بآخرنا و قد کانت لکم لی فی رقابکم بیعة تحاربون من حاربت، و تسالمون من سالمت، و قد سالمت معاویة «و ان أدری لعله فتنة لکم و متاع الی حین». و أشار الی معاویة. [2] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای مردم! خداوند پیشینیان شما را با پیشینیان ما هدایت کرد و خونتان را با نسل ما محافظت کرد. مرا بر گردن شما بیعتی است که با هر کس که من می‏جنگم، جنگ کنید و با آن کس که صلح می‏کنم، صلح نمایید. اکنون من با معاویه صلح کردم. «و چه می‏دانم شاید آن فتنه‏ای برای شماست و بهره‏مندیی تا مدتی» و به معاویه اشاره کرد.).
و در حدیث دیگری آمده است که امام حسن علیه‏السلام چنین فرمود:
قال علیه‏السلام:
أیها الناس ان الله هداکم بأولنا، و حقن دماءکم بآخرنا و انی قد أخذت لکم علی معاویة أن یعدل فیکم و أن یوفر علیکم غنائمکم، و أن یقسم فیکم فیأکم ثم أقبل علی معاویة فقال: أکذاک؟ قال نعم... و ان أدری لعله فتنة لکم و متاع الی حین. [3] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای مردم! خداوند شما را با پیشینیان ما هدایت و خون‏هایتان را با نسل ما حفظ کرد. و من از معاویه پیمان گرفتم که در میانتان به عدالت رفتار کرده و غنایمتان را بر شما فراوان نموده و در میان شما سودتان را تقسیم نماید. سپس رو کرد به معاویه و فرمود: آیا چنین است؟ «معاویه گفت: بله،... و امام حسن علیه‏السلام سپس این آیه‏ی قرآن را قرائت نمود» و چه می‏دانم، شاید آن (معاویه) امتحانی برای شماست. و نوعی بهره‏مندیی تا زمانی.)
و در حدیث دیگری آمده است: ابی‏سعید عقیصا می‏گوید به امام حسن مجتبی علیه‏السلام عرض کردم: ای پسر پیامبر! چرا با معاویه صلح کردی در حالی که می‏دانستی که تو بر حقی نه او، و معاویه گمراه سرکشی بیش نیست.
امام علیه‏السلام در پاسخ فرمود:
قال علیه‏السلام:
یا أباسعید ألست حجة الله تعالی ذکره علی خلقه و اماما علیهم بعد أبی علیه‏السلام؟ قلت: بلی.
قال: ألست الذی قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لی و لأخی: الحسن و الحسین امامان قاما أو قعدا؟ قلت: بلی. قال: فأنا اذن امام لو قمت و أنا امام اذا لو قعدت، یا أباسعید علة مصالحتی لمعاویة علة مصالحة رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لبنی ضمرة و بنی أشجع و لأهل مکة حین انصرف من الحدیبیة أولئک کفار بالتنزیل و معاویة و أصحابه کفار بالتأویل،
یا أباسعید اذا کنت اماما من قبل الله تعالی ذکره لم یجب أن یسفه رأیی فیما أتیته من مهادنة أو محاربة و ان کان وجه الحکمة فیما أتیته ملتبسا ألا تری الخضر علیه‏السلام لما خرق السفینة و قتل الغلام و أقام الجدار سخط موسی علیه‏السلام فعله لاشتباه وجه الحکمة علیه حتی أخبره فرضی؟ هکذا أنا، سخطتم علی بجهلکم و بوجه الحکمة فیه، و لولا ما أتیت لما ترک من شیعتنا علی وجه الأرض أحد الا قتل. [4] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای ابوسعید! آیا من بعد از پدرم حجت خداوند بر آفریدگان و امام آنها نیستم؟ گفتم: چرا. فرمود: آیا من همانی نیستم که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم درباره‏ی من و برادرم فرمود: حسن و حسین امام هستند چه نشسته یا ایستاده؟ «دست به قیام خونین بزنند یا با نرمش قهرمانانه زندگی کنند.» گفتم: چرا.
فرمود: پس من امام هستم، اگر ایستاده باشم و من امام هستم اگر بنشینم «کنایه است از قیام و صلح». ای ابوسعید دلیل صلح من با معاویه، همان صلح پیامبر با قبیله‏ی بنی ضمره و بنی اشجع و صلح با اهل مکه به هنگام بازگشت از حدیبیه بود، در حالی که آنان منکر تنزیل بودند و معاویه و اصحاب او منکر تأویل هستند.
ای ابوسعید؟ وقتی من امام از جانب خدا بزرگ باشم، سزاوار نیست که رأی من چه درباره‏ی صلح و چه درباره‏ی جنگ نادیده گرفته شود. هر چند که حکمت آن کاری که انجام داده‏ام بر دیگران پوشیده باشد.
آیا نمی‏بینی وقتی حضرت خضر آن کشتی را سوراخ کرد. و آن پسر را کشت. و دیوار را تعمیر کرد و موسی به دلیل پوشیدگی حکمت آنها نسبت به آن حضرت خشمگین شد، ولی وقتی حضرت خضر او را آگاه کرد. حضرت موسی رضایت داد. من نیز چنانم، شما بر من خشم گرفته‏اید، زیرا هم آگاه نیستید و هم راز آن را نمی‏دانید و اگر آنچه که انجام دادم نبود، کسی از شیعیان ما بر روی زمین باقی نمی‏ماند، بلکه همگی کشته می‏شدند.)
و در حدیثی پیرامون فلسفه‏ی صلح آمده است:
امام صادق علیه‏السلام در ضمن سخنانش با محمد بن نعمان «مؤمن طاق» فرمود: برخی از شیعیان بعد از ماجرای صلح به امام حسن علیه‏السلام به این گونه سلام کردند: سلام بر تو ای ذلیل کننده‏ی مؤمنان.
امام علیه‏السلام در پاسخ فرمود:
قال علیه‏السلام:
ما أنا بمذل المؤمنین و لکنی معز المؤمنین انی لما رأیتکم لیس بکم علیهم قوة سلمت الأمر بقی أنا و أنتم بین أظهرهم کما عاب العالم السفینة لتبقی لأصحابها. [5] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(من خوار کننده‏ی مؤمنان نیستم، بلکه عزت دهنده‏ی مؤمنانم. وقتی دیدم شما را بر آنان توانی نیست، کار را [به او] سپردم تا من و شما در میان آنان باشیم، همچنان که عالم «حضرت خضر علیه‏السلام»، کشتی را معیوب ساخت تا سرنشینان آن جان سالم در برند.)
و در حدیث دیگری آمده است: حجر بن عدی (از یاران امیرالمؤمنین علیه‏السلام و امام حسن علیه‏السلام) بر امام حسن علیه‏السلام داخل شد و گفت: سلام بر تو! ای خوار کننده‏ی مؤمنان!. امام علیه‏السلام در پاسخ فرمود:
قال علیه‏السلام:
مه ما کنت مذلهم، بل أنا معز المؤمنین، و انما أردت الابقاء علیهم. [6] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(آرام! من خوار کننده‏ی آنان نیستم، بلکه من عزت دهنده‏ی مؤمنانم، من خواستم آنها را پابرجا کنم.)
و در حدیث دیگر آمده است:
حجر بن عدی در جایی به امام حسن علیه‏السلام گفت: ای کاش! قبل از این در نبرد با معاویه، مرده بودیم و چنین امری (صلح با معاویه) واقع نمی‏شد تا این گونه نشود که ما شکست خورده و پریشان، ولی شامیان پیروز و مسرور باشند.
قال علیه‏السلام:
یا حجر، قد سمعت کلامک فی مجلس معاویة لیس کل انسان یحب ما تحب و لا رأیه کرأیک و انی لم افعل ما فعلت الا ابقاء علیکم، و الله تعالی کل یوم فی شأن. [7] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای حجر! سخنی را که در مجلس معاویه گفتی شنیدم، اما همه‏ی مردم آنچه را که تو دوست می‏داری، دوست نمی‏دارند و رأی آنان چون رأی تو نیست. من این کار «صلح» را، انجام ندادم، مگر برای آن که شما را زنده نگه دارم و قسم به خداوند، که هر روزی در شأنی است.)
و در احادیث زیادی آمده است که:
سفیان بن ابی لیلی بر امام حسن علیه‏السلام وارد شد و به آن حضرت گفت: سلام بر ذلیل کننده‏ی مؤمنان!.
حضرت فرمود: ای سفیان چه چیز تو را واداشت به اینکه با من این گونه سخن گویی. گفت: تسلیم حکومت به معاویه...
قال علیه‏السلام:
یا سفیان انا أهل بیت اذا علمنا الحق تمسکنا به و انی سمعت علیا علیه‏السلام یقول، سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول: لا تذهب الأیام و اللیالی حتی یجتمع أمر هذه الأمة علی رجل واسع السرم، ضخم البلعوم یأکل و لا یشبع، لا ینظر الله الیه و لا یموت حتی لا یکون له فی السماء عاذر و لا فی الأرض ناصر و انه لمعاویة و انی عرفت أن الله بالغ أمره. [8] .
«و در حدیث دیگری در همین رابطه آمده است که امام حسن علیه‏السلام به سفیان بن ابی‏لیلی فرمود:»
و علیک السلام! اجلس، لست مذل المؤمنین و لکنی معزهم، ما أردت بمصالحتی معاویة الا أن أدفع عنکم القتل عنده ما رأیت من تباطؤ أصحابی عن الحرب، نکولهم عن القتال، و الله لئن سرنا الیه بالجبال و الشجر ما کان بد من افضاء هذا الأمر الیهم. [9] .
«و در حدیث دیگر در همین رابطه آمده است:»
لا تقل یا اباعمرو فانی لم أذل المؤمنین و لکن کرهت أن أقتلهم فی طلب ملک. [10] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای سفیان، ما خاندانی هستیم که وقتی حق را یافتیم، بدان چنگ زنیم و من از علی علیه‏السلام شنیدم که می‏فرمود: شنیدم از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم می‏فرمود: روزگاری نیاید که کار این امت به مردی واگذار شود، بزرگ باسن، و بزرگ حلقوم می‏خورد و سیر نمی‏شود، خدای به او ننگرد و نمیرد تا آنگاه که او را در آسمان عذری نماند و در زمین یاوری و او همانا معاویه است و من بدان رسیده‏ام که خداوند فرمان خویش خواهد راند و این معاویه وقت حکومتش رسیده است.)
«و در حدیث دیگری در همین رابطه آمده است که امام حسن علیه‏السلام به سفیان بن ابی‏لیلی فرمود:».
(و بر تو باد سلام، بنشین. من خوار کننده‏ی مؤمنان نیستم ولی من عزت دهنده‏ی آنانم. من با صلح با معاویه جز آن که شما را از مرگ برهانم، قصد دیگری نداشتم، زیرا عقب نشینی اصحابم از جنگ و عقب نشینی از درگیریشان را ملاحظه کردم. سوگند به خدا، اگر با کوه‏ها و درخت‏ها به سوی او رویم از اینکه این کار به او سپاریم، چاره‏ای نیست.)
«و در حدیث دیگر در همین رابطه آمده است:»
(ای ابوعمرو، چیزی مگو! من هرگز مؤمنان را خوار نمی‏کنم، ولی خوش نداشتم که آنان را برای به دست آوردن سلطنت بکشم.)
و در حدیث دیگری آمده است که:
جبیر بن نفیر به امام حسن علیه‏السلام گفت مردم می‏گویند: شما هوای خلافت در سر دارید.
قال علیه‏السلام:
کانت جماجم العرب بیدی یسالمون من سالمت و یحاربون من حاربت فترکتها ابتغاء وجه الله ثم أریدها بأهل الحجاز؟ [11] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(زمام عرب در دست من بود و عرب با آن کس که من صلح می‏کردم سازش نموده و با هر کس که می‏جنگیدم، ستیز می‏کردند و من به خاطر رضای خدا، آن را فرونهادم. [حال چنان شده] که فکر می‏کنی، من به پشتیبانی اهل حجاز می‏خواهم؟.)
و در حدیثی آمده است: عمرو بن دینار نقل کرد هنگام صلح، امام حسن علیه‏السلام خطبه‏ای خواند و در آن فرمود:
قال علیه‏السلام:
أیها الناس انی کنت أکره الناس لأول هذا الأمر و انی أصلحت آخره اما لذی حق أذیت الیه حقه، و اما لجودی بحق لی [ظ] التمست به صلاح أمر أمة محمد و انک قد ولیت هذا الأمر یا معاویة [اما] لخیر علمه الله منک، أو شر أراده بک «و ان أدری لعله فتنة لکم و متاع الی حین». [12] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای مردم! من در آغاز این موضوع مخالف‏ترین مردم [با صلح] بودم. ولی در پایان صلح کردم، یا به خاطر صاحب حقی که حق وی را به او واگذاشتم و یا به خاطر بخشش خود، صلاح کار امت محمد را به او سپردم. و تو ای معاویه عهده‏دار آن کار شدی یا به خاطر خیری که خدا در تو سراغ داشت یا به خاطر شری که قصد انجام آن را از تو دارد. «چه می‏دانم، شاید آن امتحانی برای شماست و بهره‏گیری تا مدتی معلوم.»)
و در حدیث دیگری آمده است: امام علیه‏السلام خیانت کوفیان و بی‏وفایی آنان را سبب پذیرش صلح بیان فرمود:
قال علیه‏السلام:
انی أری الناس یقولون: ان الحسن بن علی بایع معاویة طائعا غیر مکره، و أیم الله ما فعلت حتی خذلنی أهل العراق و لولا ذلک ما بایعته و لو بطرفة عین. [13] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(می‏بینم مردم می‏گویند، حسن بن علی، بدون اجبار و به اختیار، با معاویه بیعت کرد. سوگند به خدا که چنان نکردم مگر پس از آن که عراقیان مرا از پای افکندند، و اگر چنان نبود، حتی یک چشم بر هم زدنی، با او بیعت نمی‏کردم.)
و در حدیث دیگری آمده است:
مالک بن ضمره به خدمت امام حسن علیه‏السلام رسید و گفت: سلام بر تو ای سیاه کننده‏ی چهره‏ی مؤمنین!. امام حسن علیه‏السلام در پاسخ فرمود:
قال علیه‏السلام:
یا مالک، لا تقل ذلک، انی لما رأیت الناس ترکوا ذلک الا أهله خشیت أن یجتثوا عن وجه الأرض، فأردت أن یکون للدین فی الأرض ناع. [14] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای مالک چنین نگو، وقتی مردم. جز اهل این کار «یاران خالص من»، آن را رها کرده‏اند. ترسیدم که از روی زمین برکنده شوند. خواستم که برای دین بر روی زمین دلسوزی بماند.)
و در حدیثی آمده است: سعید بن عقیصا نقل کرده است بعد از ماجرای صلح گروهی از مردم بر امام حسن علیه‏السلام وارد شدند که برخی آن حضرت را ملامت می‏کردند برای صلح با معاویه.
قال علیه‏السلام:
ویحکم ما تدرون ما عملت، و الله الذی عملت خیر لشیعتی مما طلعت علیه الشمس أو غربت. ألا تعلمون أنی امامکم و مفترض الطاعة علیکم. و أحد سیدی شباب أهل الجنة بنص من رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم علی؟ قالوا: بلی. قال: أما علمتم أن الخضر علیه‏السلام لما خرق السفینة و أقام الجدار و قتل الغلام کان ذلک سخطا لموسی بن عمران علیه‏السلام اذ خفی علیه وجه الحکمة فی ذلک. و کان ذلک عند الله تعالی ذکره حکمة و صوابا.
أما علمتم أنه ما منا أحد الا و یقع فی عنقه بیعة لطاغیة زمانه الا القائم الذی یصلی روح الله عیسی بن مریم خلفه، فان الله عزوجل یخفی ولادته و یغیب شخصه لئلا یکون لأحد فی عنقه بیعة اذا خرج [و] ذلک التاسع من ولد أخی الحسین [و] ابن سیدة الاماء. یطیل الله عمره فی غیبته ثم یظهر [ه] بقدرته فی صورة شاب دون أربعین سنة و ذلک لیعلم أن الله علی کل شی‏ء قدیر. [15] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(وای بر شما! نمی‏دانید من چه کرده‏ام. سوگند به خدا، آنچه که انجام داده‏ام، برای شیعیان من بهتر از هر چیزی است که آفتاب بر آن تابیده و غروب کند. آیا نمی‏دانید که من امام شما هستم و طاعتم بر شما واجب است و به تصریح رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم که درباره‏ی من فرمودند: من یکی از دو سالار جوانان بهشت هستم؟ آنان گفتند: چرا.
فرمود: آیا آن داستان را از یاد برده‏اید که حضرت خضر علیه‏السلام وقتی کشتی را سوراخ کرد و دیوار را بر پای داشت و تعمیر کرد و پسر را کشت، این [کار او] باعث شد که موسی بن عمران علیه‏السلام بر او خشم گیرد، چه آن که حکمت آن را نمی‏دانست، در حالی که این کار نزد خداوند که یادش بلند باد عین حکمت و صواب بود؟ آیا نمی‏دانید که از ما «امامان معصوم علیهم‏السلام» کسی نباشد، مگر آن که در گردن او بیعت طاغوت زمانش باشد، مگر حضرت قائم که روح الله عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‏گذارد که خدای بزرگ تولد او را پنهان داشته و شخص او را در پرده‏ی غیب نگه می‏دارد تا وقتی که خروج می‏کند، بیعت کسی بر گردن او نباشد و او، نهمین فرزند از نسل برادرم حسین و پسر بانوی کنیزان است.
خداوند در زمان غیبت او، عمرش دراز گرداند و به قدرت خویش او را در سیمای جوانی زیر چهل سال ظاهر گرداند تا دانسته شود که خداوند بر هر چیز تواناست.)
و در حدیث دیگری آمده است: جابر بن عبدالله انصاری گفت: چون صلح امام حسن علیه‏السلام با معاویه بر اصحاب آن حضرت گران آمده بود، برخی از جمله من از او کناره گرفتند.
امام حسن علیه‏السلام به من فرمود:
قال علیه‏السلام:
یا جابر! لا تعذلنی، و صدق رسول الله فی قوله: ان ابنی هذا سید و ان الله تعالی یصلح به بین فئتین عظیمتین من المسلمین.
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای جابر! از من دور مشو (و کناره نگیر) و پیامبر را در سخنش که فرمود: این پسرم، سالار است و خدای بزرگ به وسیله‏ی او میان دو گروه بزرگ از مسلمانان آشتی می‏دهد؛ تصدیق کن.)
و در حدیث دیگری آمده است:
مسیب بن نجبه می‏گوید به امام حسن علیه‏السلام عرض کردم: شگفتی‏هایم از کار شما پایان نمی‏پذیرد که تو با معاویه صلح کردی در حالی که 40 هزار نفر در اطراف تو بودند! و تو هیچ وثیقه‏ای هم برای خود دریافت نکردی! و به حضرت پیشنهاد کردم این پیمان را بشکن، زیرا معاویه هم به عهد خود وفا نکرد.
امام علیه‏السلام فرمود:
قال علیه‏السلام:
یا مسیب، انی لو أردت بما فعلت الدنیا لم یکن معاویة بأصبر عند اللقاء، و لا أثبت عند الحرب منی، و لکنی أردت صلاحکم و کف بعضکم عن بعض، فارضوا بقدر الله و قضائه، حتی یستریح بر أو یستراح من فاجر. [16] .
امام حسن علیه‏السلام فرمود:
(ای مسیب، اگر من با کار خود دنیا را در نظر داشتم، معاویه پایدارتر از من به هنگام برخورد نبود و پایدارتر از من به هنگام جنگ نبود، اما من صلاح شما را در نظر گرفتم و خوف این داشتم که دست از یکدیگر بردارید و از هم‏دیگر دفاع نکنید. بنابراین به قدر الهی و قضای او رضایت دهید تا نیکان در آرامش باشند یا از دست ستمگر خلاص ایجاد شود.)

پی نوشت ها:
[1] 1- احقاق الحق، ج 11، ص 203، و ج 19، ص 349.
2- بحارالأنوار، ج 44، ص 65.
3- کشف الغمة، ج 2، ص 146.
4- ینابیع المودة، ج 2، ص 426.
[2] 1- الامامة و السیاسة، ص 163.
2- تاریخ دمشق (ترجمة الامام الحسن علیه‏السلام) ص 190، ح 318، و 319.
3- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 365، ح 51.
[3] 1- احقاق الحق، ج 11، ص 204، به نقل از تاریخ اسلام ذهبی.
2- تاریخ اسلام ذهبی، سنة 60 - 41 ه ص 39.
[4] 1- اثبات الهداة، ج 5، ص 129، ح 17، ب 12.
2- تاریخ چهارده معصوم علیهم‏السلام، ص 444، ب 4.
3- علل الشرایع، ج 1، ص 249، ح 2، باب 159.
4- کنز الدقایق، ج 8، ص 134.
5- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 282، ح 2.
6- موسوعة المصطفی و العترة، ج 5، ص 124 و ص 241.
[5] 1- بحارالأنوار، ج 75، ص 287، ذیل ح 2.
2- تاریخ دمشق (ترجمة الامام الحسن علیه‏السلام)، ص 204.
3- تحف العقول، ص 308.
[6] 1- دلایل الامامة، طبری، ص 64.
2- مدینة المعاجز، ج 3، ص 233، ح 14 / 852.
3- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 113، ح 8.
[7] 1- انساب الأشراف، ج 3، ص 45، ح 54.
2- بحارالأنوار، ج 44، ص 57.
3- تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 193، ح 31 به نقل از مناقب ابن‏آشوب.
4- شرح ابن‏ابی‏الحدید، ج 16، ص 15.
5- کنز الدقایق، ج 12، ص 574، به نقل از مناقب ابن‏آشوب.
6- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 543، ح 7.
7- مناقب ابن‏آشوب، ج 4، ص 35.
[8] 1- اختیار معرفة الرجال، ص 112، خ 178.
2- الاختصاص (للمفید) ص 82.
3- التشریف بالمتن، ص 228، ب 17، ح 331، و ص 72، ب 14، ح 25.
4- بحارالأنوار، ج 44، ص 24 ح 7، و ص 60، ح 7.
5- جواهر المطالب، ج 2، ص 201، ب 68.
6- شرح ابن‏ابی‏الحدید، ج 16، ص 44.
7- فراید السمطین، ج 2، ص 78، ب 17، ح 399.
8- کنز العمال، ج 11، ص 348، ح 31708، و ج 13، ص 588، ح 37513.
9- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام ص 343، ح 18، و ص 392، ح 1، و ص 393، ح 2، و ص 540، ح 1.
10- مقاتل الطالبین، ص 76.
[9] 1- اخبار الطوال، ص 221.
2- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 394، ح 3، به نقل از اخبار الطوال.
[10] 1- اسلام ذهبی سنه‏ی 60 - 41 ه ص 39.
2- الاستیعاب، ج 1، ص 438، باب حرف الحاء.
3- البدایة و النهایة، ج 8، ص 212.
4- الجوهرة فی نسبت امام علی علیه‏السلام ص 29.
5- المصنف فی الاحادیث و الآثار، ج 8، ص 630، ح 249.
6- تاریخ دمشق (ابن‏منظور) ج 7، ص 35.
7- تاریخ دمشق ترجمة الامام الحسن علیه‏السلام، ص 200، ح 328.
8- ذخائر العقبی، ص 139.
9- مستدرک حاکم نیشابوری، ج 3، ص 175.
10- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 542، ح 5.
[11] 1- انساب الأشراف، ج 3، ص 49، ح 58.
2- بحارالأنوار، ج 44، ص 15، ب 18.
3- تاریخ اسلام (ذهبی) سنه‏ی 60 - 41 ه ص 38.
4- تاریخ الخلفاء، ص 192.
5- تاریخ دمشق ترجمة الامام الحسن علیه‏السلام، ص 206، ح 331، و ص 205، ح 330.
6- حلیة الاولیاء، ج 2، ص 37.
7- کشف الغمة، ج 2، ص 141.
8- مستدرک حاکم، ج 3، ص 70.
9- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام، ص 64، ح 39 (بنقل از کشف الغمة) و ص 80، ح 74 و ص 357، ح 38. و ص 131، ح 9.
[12] 1- انساب الأشراف، ج 3، ص 288، ط جدید.
2- تاریخ دمشق، ترجمه‏ی امام حسن علیه‏السلام، ص 178، ح 302 - 298.
[13] تشریف المنن، ابن‏طاووس، ص 229، ب 17، ح 332.
[14] 1- تاریخ دمشق ابن‏منظور، ج 7، ص 38.
2- تاریخ دمشق ترجمه‏ی امام حسن علیه‏السلام، ص 203، ح 329.
[15] 1- اثبات الهداة، ج 5، ص 128، ح 6، ب 12 به نقل کمال الدین.
2- احتجاج طبرسی، ج 2، ص 68 ذیل شماره‏ی 157 ط. جدید به نقل از کمال الدین.
3- بحارالأنوار، ج 51، ص 132، ح 1 به نقل از کمال الدین.
4- تاریخ چهارده معصوم علیهم‏السلام، مجلسی ص 445، ب 4، فصل 5 نقل از احتجاج.
5- فراید السمطین، ج 2، ص 124، ح 424، ب 27.
6- کشف الغمة، ج 3، ص 442.
7- کمال الدین و تمام النعمة، صدوق، ج 1، ص 316، ح 2، ب 29.
8- مسند الامام المجتبی علیه‏السلام ص 639، ح 9 به نقل از احتجاج و ص 507، ح 2، به نقل از کمال الدین.
9- منتهی الآمال، ج 1، ص 168. نقل از احتجاج.
10- موسوعة المصطفی و العترة، ج 5، ص 252.
[16] 1- الفتوح، ج 4، ص 296.
2- شرح ابن‏ابی‏الحدید، ج 16، ص 15.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir