شناخت عدالت‏

نوع اصطلاح :
عنوان :
شناخت عدالت‏
از برجسته‏ترین سخنان دلاویز امام علیه‏السلام این حدیث شریف است که عدالت و درستکاری انسان را تعریف کرده و می‏فرماید: «اذا رأیتم الرجل قد حسن سمته، و هدیه، و تمادی فی منطقه، و تخاضع فی حرکاته، فرویدا لا یغرنکم، فما أکثر من یعجزه تناول الدنیا، و رکوب الحرام منها، لضعف بنیته، و مهانته، و جبن قلبه، فنصب الدین فخا له، فهو لا یزال یختل الناس بظاهره فان تمکن من حرام اقتحمه، و اذا وجدتموه یعف عن المال الحرام فرویدا لا یغرنکم، فان شهوات الخلق مختلفة، فما اکثر من یتأبی عن الحرام و ان کثر، و یحمل نفسه علی شوهاء قبیحة، فیأتی منها محرما، فاذا رأیتموه کذلک فرویدا لا یغرنکم حتی تنظروا عقدة عقله، فما اکثر من ترک ذلک اجمع ثم لا یرجع الی عقل متین، فیکون ما یفسده بجهله اکثر مما یصلحه بعقله... فاذا وجدتم عقله متینا فرویدا لا یغرنکم حتی تنظروا ایکون هواه علی عقله، أم یکون عقله علی هواه؟ و کیف محبته للریاسة الباطلة و زهده فیها؟ فان فی الناس من یترک الدنیا للدنیا، و یری أن لذة الریاسة الباطلة أفضل من ریاسة الأموال و النعم المباحة المحللة، فیترک ذلک أجمع طلبا للریاسة، حتی اذا قیل له اتق الله اخذته العزة بالأثم فحسبه جهنم و بئس المهاد، فهو یخبط خبط عشواء، یقوده أول باطله الی أبعد غایات الخسارة، و یمد به بعد طلبه لما لا یقدر فی طغیانه، فهو یحل ما حرم الله، و یحرم ما أحل الله لا یبالی ما فات من دینه اذا سلمت له الریاسة التی قد شقی من أجلها فأولئک الذین غضب الله علیهم و لعنهم و أعد لهم عذابا ألیما. و لکن الرجل کل الرجل الذی جعل هواه تبعا لأمر الله، و قواه مبذولة فی قضاء الله، یری الذل مع الحق أقرب الی عز الأبد مع العز فی الباطل، و یعلم أن قلیل ما یحتمله من ضرائها یؤدی الی دوام النعیم فی دار لا تبید، و لا تنفد، و أن کثیرا ما یلحقه من سرائها ان اتبع هواه یؤدی به الی عذاب لا انقطاع له، و لا زوال، فذلک الرجل تمسکوا به، و اقتدوا بسنته،و الی ربکم توسلوا به، فانه لا ترد له دعوة، و لا یخیب من طلبه...» [1] . «هر گاه کسی را دیدید که ظاهرش و راه و رفتارش نیکوست و زیاد حرف می‏زند [2] و در حرکاتش کرنش دارد، پس مواظب باشید که مبادا شما را بفریبد، زیرا چه بسیار کسانی هستند که به خاطر ضعف و زبونی و سستی اراده و بزدلی از دسترسی به دنیا و ارتکاب محرمات آن عاجزند، بنابراین از راه دینداری وارد می‏شوند و مردم را با ظاهر خود فریب می‏دهند،و اگر دستشان به حرام برسد ابا ندارند و اگر دیدید که از مال حرام خودداری می‏کنند پس مواظب باشید که مبادا شما را بفریبند، زیرا که تمایلات مردم مختلف است؛ چه بسیارند کسانی که از مال حرام، هر چند که فراوان باشد، دوری می‏کنند ولی خود را به کارهای سخت و ناروا وا می‏دارند و از آن راه مرتکب حرام می‏شوند وقتی چنین کسان را دیدید پس مواظب باشید که مبادا فریبتان دهند، تا ببیند که چقدر پایبند عقلند، و چقدر فراوانند کسانی که تمام اینها را ترک کرده و با وجود آن از عقلی استوار بهره ندارند و فسادی را که از روی نادانی مرتکب می‏شوند بیشتر از کار شایسته‏ای است که با عقل خود انجام می‏دهند، بنابراین در مورد چنین فردی، هرگاه عقل او را نیز استوار یافتید مواظب باشید تا شما را گول نزند مگر این که ببیند (چگونه است) آیا با هوای نفس در برابر عقل ایستاد، و یا با عقل همراه شده و در برابر هوای نفس ایستاده است؟ و علاقه‏اش نسبت به ریاست باطل و پارساییش در این باره چگونه است؟ زیرا که در میان مردم کسانی هستند که در دنیا و آخرت زیانکارند، دنیا را به خاطر دنیاخواهی ترک می‏کنند، و لذت ریاست باطل را بالاتر از تسلط بر اموال و نعمتهای مباح و حلال می‏دانند و تمام اینها را به خاطر ریاست ترک می‏کنند، تا آن جا که اگر به ایشان بگویند: از خدا بترسید! عزت تؤام با گناه ایشان را در خود گرفته و در این صورت جهنم آنان را بس است و بد جایگاهی است. پس کورکورانه به ره خود ادامه دهند گامهای اول خلافکاریشان آنان را به دورترین سرانجام زیانکاری بکشد، در نتیجه حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام می‏شمارند، از این که چیزی از دینشان را در برابر سلامت ریاستشان از دست بدهند، باکی ندارند؛ ریاستی که به خاطر آن خود را نگونبخت کرده‏اند. چنین کسانی هستند که مورد خشم و لعن خدایند و خداوند عذابی دردناک برای ایشان فراهم ساخته است.
اما مرد کامل، آن مردی است که هوای نفسش را تابع فرمان خدا ساخته و تمام نیرویش را در راه قضای الهی صرف کند و خواری در راه حق را به عزت ابدی نزدیکتر تا عزت در راه باطل می‏داند، و می‏داند که رنج و رحمت اندکی را که در دنیا متحمل می‏شود او را به نعمت جاودانه در سرایی می‏رساند که کهنگی و زوال ندارد. و براستی بیشتر خوشیهایی که به او می‏رسد اگر به پیروی از هوای نفس باشد به عذابی ناگسستنی و بی‏پایان می‏انجامد، پس به دامن چنین مردی در دنیا چنگ بزنید و از روش او پیروی کنید، و نزد پروردگارتان به او متوسل شوید، زیرا خداوند به خاطر وی هیچ دعایی را رد نمی‏کند و هیچ درخواست کننده‏ای را ناامید نمی‏گرداند.»
هدف این سخن امام علیه‏السلام، شناخت عدالت است که از بالاترین ملکات نفسانی است زیرا بدین وسیله، مقام انسان بالا می‏رود و از گرفتاریهای مادی و فریبها و خواسته‏های نفسانی بطوری آزاد می‏شود که هیچ یک از انگیزه‏های شر و فساد نمی‏تواند بر او غلبه پیدا کند. بعضی از فقها به این حدیث استناد جسته‏اند و گفته‏اند فقیهی که متصدی مرجعیت عامه می‏شود لازم است که او بالاترین مراتب عدالت را داشته باشد. [3] . این حدیث بطور آشکار دلالت دارد بر این که شناختن مرد عادل کامل در جهت ورع و تقوایش باید به کنجکاوی دقیق و بررسی کامل مستند باشد، نه به نگرش گذرا و سطحی، از جمله:
الف - بی سر و صدا بودن، که دلیل بر عدالت و تقوا نیست.
ب - خود را ظاهر الصلاح ساختن، که این نیز دلیل عدالت نمی‏باشد زیرا گاهی ممکن است از روی دغلبازی و نفاق باشد، دین را وسیله رسیدن به آرمانها و مطامع و خواسته‏هایش قرار دهد بعد از این که دید از راههای دیگر به اینها نمی‏رسد از وسیله دین استفاده کند.
ج - خودداری از مال حرام، این نیز دلیل تقوا نمی‏شود، زیرا گاهی ممکن است شخصی خود را به این کار وا دارد و از آن در راه رسیدن به آرزوها و هدفهایی که هیچ ارتباطی به دین ندارد استفاده کند. اما وسایلی که بدان وسیله کمال ورع و درستکاری و دینداری شخص کشف می‏شود عبارت است از:
الف - عقل انسان بر هوای نفس و تمایلاتش غلبه کند.
ب - دل به ریاست باطل نبسته و از آن دوری کند که این خود از استوارترین نشانه‏های عدالت و تقواست.
ج - پیروی از اوامر الهی و تسلیم کامل به فرمان خدا به گونه‏ای که تمام نیروهایش را متوجه رضای خدا و تقرب به او کند، این است آن عدالت واقعی که از اندیشه و تفکر و ایمان شخص سرچشمه می‏گیرد.

پی نوشت ها:
[1] تفسیر امام عسکری: ص 19، تنبیه الخواطر: ص 316، احتجاج طبری: 2 / 175.
[2] در نسخه مترجم تنبیه الخواطر ج 2 / 236 به جای «تمادی» تماوت فی منطقه، آمده یعنی آرام حرف می‏زند - م.
[3] سفینة النجاة.

منبع: تحلیلی از زندگانی امام سجاد (جلد 2)؛ باقر شریف قرشی؛ ترجمه محمد رضا عطائی؛ کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام؛ 1372 .
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir