حقوق اجتماعی مردم

نوع اصطلاح :
عنوان :
حقوق اجتماعی مردم
یکی از حقوق ارزشمند متقابل، «حقوق اجتماعی مردم» است که رهبران و کارگزاران باید نسبت به آن احساس مسئولیت کنند
و آن را محترم بشمارند
و همواره در خدمت مردم باشند
و به رفاه و سلامت و کمال فرد و جامعه بیاندیشند.
امام علی‏علیه السلام در نامه 27 به استاندار مصر، «محمد بن ابی بکر» نوشت:
فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَکَ، وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، وَآسِ بَینَهُمْ فِی اللَّحْظَةِ وَالنَّظْرَةِ، حَتَّی لَا یطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیفِکَ لَهُمْ، وَلَا ییأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیهِمْ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یسَائِلُکُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِیرَةِ مِنْ أَعْمَالِکُمْ وَالْکَبِیرَةِ، وَالظَّاهِرَةِ وَالْمَسْتُورَةِ، فَإِنْ یعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ، وَإِنْ یعْفُ فَهُوَ أَکْرَمُ.
«با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده رو و خندان باش، در نگاه‏هایت، و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم به تساوی رفتار کن، تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند، و ناتوانها در عدالت تو مأیوس نگردند، زیرا خداوند از شما بندگان درباره اعمال کوچک و بزرگ، آشکار و پنهان پرسش می‏کند، اگر کیفر دهد شما استحقاق بیش از آن را دارید، و اگر ببخشد از بزرگواری اوست.» [1] .
آنگاه به مسئولیت‏های دیگر رهبری می‏پردازد و احساس تعهّد و هم دردی و هماهنگی رهبر با مردم را مطرح کرده می‏فرماید:
أَأَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یقَالَ:
هذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ؟!
وَلَا أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَکُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ الْعَیشِ!
فَمَا خُلِقْتُ لِیشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیبَاتِ، کَالْبَهِیمَةِ الْمَرْبُوطَةِ، هَمُّهَا عَلَفُهَا، أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا، تَکْتَرِشُ مِنْ أَعْلَافِهَا، وَتَلْهُو عَمَّا یرَادُ بِهَا، أَوْ أُتْرَکَ سُدًی، أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً، أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ، أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِیقَ الْمَتَاهَةِ!
«آیا به همین رضایت دهم که مرا امیرالمؤمنین‏علیه السلام خوانند؟ و در تلخی‏های روزگار با مردم شریک نباشم؟ و در سختی‏های زندگی الگوی آنان نگردم؟
آفریده نشده‏ام که غذاهای لذیذ و پاکیزه مرا سرگرم سازد، چونان حیوان پرواری که تمام همّت او علف، و یا چون حیوان رها شده که شغلش چریدن و پُرکردن شکم بوده، و از آینده خود بی‏خبر است.
آیا مرا بیهوده آفریدند؟ آیا مرا به بازی گرفته‏اند؟ آیا ریسمان گمراهی در دست گیرم؟ و یا در راه سرگردانی قدم بگذارم؟.» [2] .
امام در نامه 47 نهج‏البلاغه به حقوق برخی از اقشار جامعه اشاره می‏فرماید، مانند:
الف - حقوق خویشاوندان
ب - حقوق یتیمان
ج - حقوق همسایگان
که فرمود:
أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللَّهِ، وَأَلَّا تَبْغِیا الدُّنْیا وَإِنْ بَغَتْکُمَا، وَلَا تَأْسَفَا عَلَی شَی‏ءٍ مِنْهَا زُوِی عَنْکُمَا، وَقُولَا بِالْحَقِّ، وَاعْمَلَا لِلْأَجْرِ، وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً، وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً.
أُوصِیکُمَا، وَجَمِیعَ وَلَدِی وَأَهْلِی وَمَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی، بِتَقْوَی اللَّهِ، وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ، وَصَلَاحِ ذَاتِ بَینِکُمْ، فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَاصلی الله علیه وآله یقُولُ:
«صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَالصِّیامِ».
اللَّهَ اللَّهَ فِی الْأَیتَامِ، فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ، وَلَا یضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ وَاللَّهَ اللَّهَ فِی جِیرَانِکُمْ، فَإِنَّهُمْ وَصِیةُ نَبِیکُمْ. مَا زَالَ یوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیوَرِّثُهُمْ.
«شما را به ترس از خدا سفارش می‏کنم، به دنیا پرستی روی نیاورید، گرچه به سراغ شما آید، و بر آن چه از دنیا از دست می‏دهید اندوهناک مباشید، حق را بگویید، و برای پاداش الهی عمل کنید.
دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید.
شما را، و تمام فرزندان و خاندانم را، و کسانی را که این وصیت به آنها می‏رسد، به ترس از خدا، و نظم در امور زندگی، و ایجاد صلح و آشتی در میانتان سفارش می‏کنم، زیرا من از جدّ شما پیامبرصلی الله علیه وآله شنیدم که می‏گفت:
«اصلاح دادن بین مردم از نماز و روزه یکسال برتر است».
خدا را! خدا را! درباره یتیمان، نکند آنان گاهی سیر و گاه گرسنه بمانند، و حقوقشان ضایع گردد
خدا را! خدا را! درباره همسایگان، حقوقشان را رعایت کنید که وصیت پیامبرصلی الله علیه وآله شماست، همواره به خوشرفتاری با همسایگان سفارش می‏کرد تا آنجا که گمان بردیم برای آنان ارثی معّین خواهد کرد.» [3] .
حضرت امیرالمؤمنین‏علیه السلام در نامه 51 به:
الف - شیوه های مردم داری
ب - حقوق اجتماعی، سیاسی
ج - وظائف رهبران و مدیران نسبت به مردم
د - وظائف کارگزاران مالیاتی
ه- مسئولیت اداری کارمندان
پرداخته و حقوق اجتماعی مردم را آشکارا و در جوانب گشترده بیان می‏فرماید و هشدار می‏دهد که تصدّی امور در جامعه اسلامی یک وظیفه الهی، و عبادت به شمار می‏اید که فرمود:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْخَرَاجِ:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ یحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیهِ لَمْ یقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یحْرِزُهَا.
وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ بِهِ یسِیرٌ، وَأَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ، وَلَوْ لَمْ یکُنْ فِیما نَهَی اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْی وَالْعُدْوَانِ عِقَابٌ یخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لَا عُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ.
فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ، وَاصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ.
فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ الرَّعِیةِ، وَوُکَلَاءُ الْأُمَّةِ، وَسُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ.
وَلَا تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ وَلَا تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ، وَلَا تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَةَ شِتَاءٍ وَلَا صَیفٍ، وَلَا دَابَّةً یعْتَمِلُونَ عَلَیهَا، وَ لا عَبْداً، و لا تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکانِ دِرْهَمٍ وَلَا تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ، مُصَلٍّ وَلَا مُعَاهَدٍ، إِلَّا أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلَاحاً یعْدَی بِهِ عَلَی أَهْلِ الْإِسْلَامِ، فإِنَّهُ لا ینْبَغی لِلْمُسْلِمِ أنْ یدَعَ ذلِکَ فی أَیدِی أَعْدَاءِ الإِسْلامِ فَیکُونَ شَوْکَةً عَلَیهِ.
وَلَا تَدَّخِرُوا أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً، وَلَا الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَةٍ، وَلَا الرَّعِیةَ مَعُونَةً، وَلَا دِینَ اللَّهِ قُوَّةً، وَأَبْلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیکُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَعِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا، وَأَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا، وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِیمِ.
(نامه به کارگزاران بیت‏المال)
اخلاق اجتماعی کارگزاران اقتصادی
(از بنده خدا علی امیرمؤمنان به کارگزاران جمع‏آوری مالیات.
پس از یاد خدا و درود. همانا کسی از روزقیامت نترسد، زاد و توشه‏ای از پیش نخواهد فرستاد. بدانید، مسؤولیت‏ی را که به عهده گرفته‏اید اندک امّا پاداش آن فراوان است، اگر برای آن چه که خدا نهی کرد «مانند ستمکاری و دشمنی» کیفری نبود، برای رسیدن به پاداش در ترک آن نیز عذری وجود نداشت، در روابط خود با مردم انصاف داشته باشید، و در بر آوردن نیازهایشان شکیبا باشید.
همانا شما خزانه‏داران مردم، و نمایندگان ملّت، و سفیران پیشوایان هستید، هرگز کسی را از نیازمندی او باز ندارید، و از خواسته‏های مشروعش محروم نسازید، و برای گرفتن مالیات از مردم، لباس‏های تابستانی یا زمستانی، و مرکب سواری، و برده کاری او را نفروشید، و برای گرفتن درهمی، کسی را با تازیانه نزنید، و دست اندازی به مال کسی «نمازگزار باشد، یا غیرمسلمانی که در پناه اسلام است» نکنید، جز اسب یا اسلحه‏ای که برای تجاوز به مسلمانها بکار گرفته می‏شود، زیرا برای مسلمان جایز نیست آنها را در اختیار دشمنان اسلام بگذارد، تا نیرومندتر از سپاه اسلام گردند.
از پند دادن به نفس خویش هیچ‏گونه کوتاهی نداشته، و از خوشرفتاری با سپاهیان، و کمک به رعایا، و تقویت دین خدا، غفلت نکنید، و آن چه در راه خدا بر شما واجب است انجام دهید، همانا خدای سبحان از ما و شما خواسته است که در شکرگذاری کوشا بوده، و با تمام قدرت او را یاری کنیم، «و نیرویی جز از جانب خدا نیست». [4] .
و در نامه 53 نسبت به «حقوق اجتماعی مردم» به مالک اشتر رهنمود می‏دهد که
باید در خدمت مردم باشد، و مردم را دوست بدارد و نسبت به آنها کمال مهر و محبّت را داشته و در رفع مشکلات مردم بکوشد که نوشت:
وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیةِ، وَالَْمحَبَّةَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَلَا تَکُونَنَّ عَلَیهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، أَوْ نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ، یفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ، وَتَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَیؤْتَی عَلَی أَیدِیهِمْ فِی الْعَمْدِ وَالْخَطَأِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِکَ وَصَفْحِکَ مِثْلَ الَّذِی تُحِبُّ وَتَرْضَی أَنْ یعْطِیکَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَصَفْحِهِ.
فَإِنَّکَ فَوْقَهُمْ، وَوَآلِی الْأَمْرِ عَلَیکَ فَوْقَکَ، وَاللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلَّاکَ! وَقَدِ اسْتَکْفَاکَ أَمْرَهُمْ، وَابْتَلَاکَ بِهِمْ.
«مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرارده، و با همه دوست و مهربان باش.
مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی، زیرا مردم دو دسته‏اند، دسته‏ای برادر دینی تو، و دسته دیگر همانند تو در آفرینش می‏باشند، اگر گناهی از آنان سر می‏زند، یا علّت‏هایی بر آنان عارض می‏شود، یا خواسته و ناخواسته، اشتباهی مرتکب می‏گردند، آنان را ببخشای و بر آنان آسان گیر، آنگونه که دوست داری خدا تو را ببخشاید و بر تو آسان گیرد.
همانا تو از آنان برتر، و امام تو از تو برتر، و خدا بر آن کس که تو را فرمانداری مصر داد والاتر است، که انجام امور مردم مصر را به تو واگذارده، و آنان را وسیله آزمودن تو قرار داده است.» [5] .
و در ادامه رهنمودهای اخلاقی خود در مبحث حقوق اجتماعی مردم می‏فرماید:
أَنْصِفِ اللَّهَ وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَمِنْ خَاصَّةِ أَهْلِکَ، وَمَنْ لَکَ فِیهِ هَوًی مِنْ رَعِیتِکَ، فَإِنَّکَ إِلَّا تَفْعَلْ تَظْلِمْ! وَمَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللَّهِ کَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَمَنْ خَاصَمَهُ اللَّهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ، وَکَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّی ینْزِعَ أَوْ یتُوبَ.
وَلَیسَ شَی‏ءٌ أَدْعَی إِلَی تَغْییرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَتَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَةٍ عَلَی ظُلْمٍ، فَإِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِینَ، وَهُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ.
«با خدا و با مردم، و با خویشاوندان نزدیک، و با افرادی از رعیت خود که آنان را دوست داری، انصاف را رعایت کن، که اگر چنین نکنی ستم‏روا داشتی، و کسی که به بندگان خدا ستم روا دارد خدا به‏جای بندگانش دشمن او خواهد بود، و آن را که خدا دشمن شود، دلیل او را نپذیرد، که با خدا سرجنگ دارد، تا آنگاه که باز گردد، یا توبه کند، و چیزی چون ستمکاری نعمت خدا را دگرگون نمی‏کند، و کیفر او را نزدیک نمی‏سازد، که خدا دعای ستمدیدگان را می‏شنود و در کمین ستمکاران است.» [6] .
حضرت امیرالمؤمنین‏علیه السلام برای آنکه در مانورهای نظامی به جان و مال مردم ضرر و زیانی وارد نشود به فرمانداران مناطق جنگی و مانور نظامی، نامه هایی می‏نوشت که از مال مردم مراقبت کنند
و اگر صدمه‏ای وارد شد آن را به امام گزارش دهند.
امام در نامه 60 نوشت:
(إلی العمال الذین یطأ الجیش عملهم)
التعویض عن الخسائر فی المناورات العسکرّیة
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَیشُ مِنْ جُبَاةِ الْخَرَاجِ وَعُمَّالِ الْبِلَادِ.
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی قَدْ سَیرْتُ جُنُوداً هِی مَارَّةٌ بِکُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَقَدْ أَوْصَیتُهُمْ بِمَا یجِبُ لِلَّهِ عَلَیهِمْ مِنْ کَفِّ الْأَذَی، وَصَرْفِ الشَّذَی، وَأَنَا أَبْرَأُ إِلَیکُمْ وَإِلَی ذِمَّتِکُمْ مِنْ مَعَرَّةِ الْجَیشِ، إِلَّا مِنْ جَوْعَةِ الْمُضْطَرِّ، لَا یجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَی شِبَعِهِ. فَنَکِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ شَیئاً ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ، وَکُفُّوا أَیدِی سُفَهَائِکُمْ عَنْ مُضَارَّتِهِمْ، وَالتَّعَرُّضِ لَهُمْ فِیما اسْتَثْنَینَاهُ مِنْهُمْ.
وَأَنَا بَینَ أَظْهُرِ الْجَیشِ، فَارْفَعُوا إِلَی مَظَالِمَکُمْ، وَمَا عَرَاکُمْ مِمَّا یغْلِبُکُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ، وَمَا لَا تُطِیقُونَ دَفْعَهُ إِلَّا بِاللَّهِ وَبِی، فَأَنَا أُغَیرُهُ بِمَعُونَةِ اللَّهِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
(نامه به فرماندارانی که لشکر از شهرهای آنان عبور می‏کند)
جبران خسارت‏ها در مانورهای نظامی
«از بنده خدا! علی امیرمؤمنان به گردآوران مالیات و فرمانداران شهرهایی که لشکریان از سرزمین آنان می‏گذرند.
پس از یاد خدا و درود! همانا من سپاهیانی فرستادم که به خواست خدا بر شما خواهند گذشت، و آن چه خدا بر آنان واجب کرده به ایشان سفارش کردم، و بر آزار نرساندن به دیگران، و پرهیز از هرگونه شرارتی تأکید کرده‏ام، و من نزد شما و پیمانی که با شما دارم از آزار رساندن سپاهیان به مردم بیزارم، مگر آن که گرسنگی سربازی را ناچار گرداند، و برای رفع گرسنگی چاره‏ای جز آن نداشته باشد، پس کسی را که دست به ستمکاری زند کیفر کنید، و دست افراد سبک مغز خود را از زیان رساندن به لشکریان، و زحمت دادن آنها جز در آن چه استثناء کردم باز دارید.
من پشت سر سپاه در حرکتم، شکایت‏های خود را به من رسانید، و در اموری که لشکریان بر شما چیره شده‏اند که قدرت دفع آن را جز با کمک خدا و من ندارید، به من مراجعه کنید، که با کمک خداوند آن را برطرف خواهم کرد. انشاءاللَّه.» [7] .
امیرالمؤمنین‏علیه السلام در نامه 76 نهج‏البلاغه خطاب به «ابن عباس» فرماندار شهر بصره، اصول مردم داری و اخلاق صحیح اجتماعی را به او تذکّر می‏دهد،
در صورتی که مردم بصره بر ضد آن حضرت شورش کردند
و او را ناخواسته به یک جنگ تحمیلی کشاندند.
امّا پس از شکست و فرار و آرامش دوباره در شهر، از نگاه امام علی‏علیه السلام با دیگر مردم شهرها تفاوتی ندارند
و همه از عدل و محبّت آن حضرت برخوردار می‏گردند.
امام علی‏علیه السلام به ابن عبّاس رهنمود داد که:
اخلاق القائد
سَعِ النَّاسَ بِوَجْهِکَ وَمَجْلِسِکَ وَحُکْمِکَ، وَإِیاکَ وَالْغَضَبَ فَإِنَّهُ طَیرَةٌ مِنَ الشَّیطَانِ. وَاعْلَمْ أَنَّ مَا قَرَّبَکَ مِنَ اللَّهِ یبَاعِدُکَ مِنَ النَّارِ، وَمَا بَاعَدَکَ مِنَ اللَّهِ یقَرِّبُکَ مِنَ النَّارِ.
(نامه به عبداللَّه بن عباس، هنگامی که او را به فرمانداری بصره نصب فرمود:)
اخلاق فرماندهی
«با مردم، به هنگام دیدار، و در مجالس رسمی، و در مقام داوری، گشاده‏رو باش، و از خشم بپرهیز، که سبک مغزی، به تحریک شیطان است، و بدان! آن چه تو را به خدا نزدیک می‏سازد، از آتش جهنّم دور می‏کند، و آن چه تو را از خدا دور می‏سازد، به آتش جهنّم نزدیک می‏کند.» [8] .

پی نوشت ها:
[1] نامه 27 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- کتاب الغارات ج1 و230 و223 و235 و 249: ابن هلال ثقفی (متوفای 283 ه)
2- تحف العقول ص 176 و 177: ابن شعبه حرانی (متوفای 380 ه)
3- کتاب مجالس ص260 م31 ح3: شیخ مفید (متوفای 413 ه)
4- کتاب أمالی ص25-24 م اول ح31: 31: شیخ طوسی (متوفای 460 ه)
5- بشارة المصطفی ص44: طبری شافعی (متوفای 553 ه)
6- مجموعه ورام ص19 و497: شیخ ورام (متوفای 605 ه)
7- تاریخ طبری ج3 ص556 سنه36: طبری شافعی (متوفای 310 ه).
[2] نامه 45 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- الخرائج و جرائح ج2 ص542 ح2 فصل2: قطب الدین راوندی (متوفای 573 ه)
2- کتاب مناقب ج 2 ص 101: ابن شهر آشوب (متوفای 588 ه)
3- ربیع الابرار ج3 ص241 ح215 ب44: زمخشری معتزلی (متوفای 538 ه)
4- روضة الواعظین ص 127: ابن فتّال نیشابوری (متوفای 508 ه)
5- استیعاب ج 2 ص 21: عبدالبر مالکی(متوفای 338 ه)
6- أمالی (مجلس 91(ص500 ح4: شیخ صدوق (متوفای 381 ه)
7- کشف الغمة ج 1 ص 133: اربلی (متوفای 687 ه)
8- ارشاد القلوب ص 214 و 215: دیلمی (متوفای 771 ه).
[3] نامه 2: 47 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- مقاتل الطالبین ص52 ذح3: ابوالفرج اصفهانی زیدی (متوفای 356 ه)
2- معمّرون و وصایا ص149 و150: ابوحاتم سجستانی (متوفای 248 ه)
3- تاریخ ج4 ص110 و113: طبری شافعی (متوفای 310ه)
4- کتاب أمالی ص 112: زجاجی (متوفای 329 ه)
5- فروع کافی ج 7 ص 52-51: کلینی (متوفای 328 ه)
6- مروج الذهب ج 2 ص 413-425: مسعودی (متوفای 346 ه)
7- تحف العقول ص198: ابن شعبه حرانی (متوفای 380 ه)
8- من لایحضره‏الفقیه ج4 ص189 ح9433: شیخ صدوق (متوفای 381 ه).
[4] نامه 51 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- کتاب صفین ص 108 و 132: نصر بن مزاحم (متوفای 202 ه)
2- بحار الانوار ج33 ص471 ح684: مجلسی (متوفای 1110 ه)
3- فروع کافی ج1: 3 ص540 ح8: کلینی (متوفای 328 ه)
4- امالی سید ابوطالب ص35 ح21 ب3 به نقل نهج‏السعادة
5- تاریخ دمشق ج3 ص248 ح1264: ابن عساکر شافعی (متوفای 571ه).
[5] نامه 53 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- تحف العقول ص 126: ابن شعبه حرانی (متوفای 380 ه)
2- دعائم الاسلام ج 1 ص 350: قاضی نعمان (متوفای 363 ه)
3- نهایة الارب ج 6 ص 19: نویری شافعی (متوفای 732 ه)
4- فهرست نجاشی ص 7: نجاشی (متوفای 450 ه)
5- فهرست ص37: شیخ طوسی (متوفای 460 ه)
6- تاریخ دمشق ج3 ص289 ح1311و1314: ابن عساکر شافعی (متوفای 573 ه)
7- بحارالانوار ج17 ص68 و ج72 ص96: مجلسی (متوفای 1110 ه).
[6] نامه 53 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی (اسناد گذشته).
[7] نامه 60 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- کتاب صفین ص 125: نصر بن مزاحم (متوفای 212 ه)
2- شرح ابن میثم ج 5 ص 198: بحرانی(متوفای 679 ه)
3- بحار الانوار ج33 ص486 ح691: مجلسی (متوفای 1110 ه).
[8] نامه 76 نهج‏البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
1- الامامة والسیاسة ج 1 ص 85: ابن قتیبة (متوفای 276 ه)
2- کتاب جمل ص420: شیخ مفید (متوفای 413 ه)
3- کتاب طراز ج 2 ص 293: سید یمانی
4- کتاب جمل: واقدی (متوفای 207 ه)
5- بحارالانوار ج101 ص268: مجلسی (متوفای 1110ه)
6- تاریخ طبری ج3 ص127: 126 سنه 38: طبری شافعی (متوفای 310ه).
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir