جبر و تفویض و اثبات عدل

نوع اصطلاح :
عنوان :
جبر و تفویض و اثبات عدل
کلام آن حضرت به مردم اهواز در رد جبر و تفویض و اثبات عدل
از علی بن محمد، سلام و رحمت و برکات الهی بر شما و بر هر که راه هدایت را بپیماید، نامه‏ی شما به دست من رسید و آنچه بدان اشاره کرده بودید را دانستم، که در دینتان دچار اختلاف شده‏اید، و در مسأله‏ی قضاء و قدر الهی فرو رفته‏اید، و نیز گفتار گروهی از شما که قائل به جبر، و سخن عده‏ای از شما که به تفویض اعتقاد پیدا کرده‏اند، و به پراکندگی و دشمنی واقع شده در میانتان، آگاهی پیدا نمودم، آنگاه در مورد آن از من نظر خواسته‏اید که برای شما بیان نمایم، و تمامی این مطالب را دانستم.
خداوند شما را رحمت کند، بدانید، ما در روایات و احادیث وارده نظر افکندیم، نزد تمامی آنان که نام مسلمان را بر خود گذارده‏اند و خدا را می‏شناسند، آن روایات از دو حالت خارج نیستند، یا حقند که باید پیروی شوند، و یا باطل است که باید از آنها دوری گزیده شود.
و تمامی امت بر این معنی عقیده دارند و اختلافی در آن بین ایشان نیست که قرآن حق است، و نزد تمامی گروه‏ها و فرقه‏ها این معنا مسلم است، و در هنگام اتحادشان به تصدیق قرآن و حقیت آن اعتراف دارند، و در این عقیده راه صواب را پیموده و هدایت یافته‏اند، و آن همان گفتار پیامبر صلی الله علیه و اله است که فرمود: «امتم در یک عقیده‏ی ناصواب با یکدیگر متفق نمی‏شوند، پس خبر داد که آنچه تمامی امت بر آن اتفاق دارند حق است.
و این زمانی است که گروهی با گروه دیگر مخالفت نکنند، و قرآن حق است، و در نازل شدن و صدق بودن آن اختلافی بین مردم نیست، هر گاه قرآن به درستی خبر و حقیت آن خبر داد و گروهی از امت آن را منکر شدند بدون شک باید بدان اقرار و اعتراف نمایند، چرا که در اصل اولیه که همان درستی قرآن است اتفاق دارند، و اگر منکر شدند لازمه‏ی آن خروج از اسلام است.
اولین خبر و روایتی که درستی و صدق آن از قرآن فهمیده می‏شود و قرآن برای آن گواه است، خبری است که از پیامبر روایت شده و موافق کتاب الهی یافته شده، به گونه‏ای که سائر احادیث با آن مخالفت نمی‏کند، آنجا که می‏فرماید: «من در میان شما دو چیز گرانبها به جای می‏گذارم، کتاب خدا و خاندانم، تا آنگاه که به این دو تمسک جسته‏اید گمراه نمی‏شوید، و این دو از هم جدا نمی‏شوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند».
هنگامی که شواهد صدق آن را در قرآن به طور صریح یافتیم، آنجا که می‏فرماید: «به درستی که ولی و سرپرست شما تنها خداست و پیامبر او و آنان که ایمان آورده و نماز بپای می‏دارند و در حال رکوع زکات می‏دهند - و هر که دوستی خدا و پیامبر او و ایمان آورندگان را برگزیند به درستی که گروه خدا پیروزند»، و اهل سنت در این زمینه روایاتی را در مورد حضرت علی علیه‏السلام ذکر کرده‏اند که ایشان در حال رکوع انگشترش را صدقه داد، و خداوند این امر را از او سپاس گزارد، و در رابطه با این موضوع این آیه را نازل کرد.
و پیامبر را یافتیم که این فرموده را بیان داشت: «هر که من مولای او هستم علی مولای اوست»، و فرمود: «تو نسبت به من همانند هارون به موسی هستی جز آن که بعد از من پیامبری نیست»، و یافتیم که فرمود: «علی قرضهایم را ادا کرده و وعده‏هایم را متحقق می‏سازد، و او بعد از من جانشینم در میان شماست».
پس خبر اولی که این اخبار از آنها استنباط شده خبر صحیحی می‏شود که بدون اختلاف همه آن را پذیرفته‏اند، و آن موافق قرآن نیز هست. هر گاه قرآن به درستی خبری گواهی داد و اخبار دیگر نیز بر درستی آن تصریح کردند، باید مسلمانان بدون شک بدان اقرار نمایند، آنگاه که این اخبار شواهد قرآنی دارد، و قرآن با آنها موافق و آنها با قرآن موافقت دارد.
سپس اخبار درستی از پیامبر صلی الله علیه و اله از زبان امام صادق علیهم‏السلام وارد شده و گروه موثق شناخته شده آنها را نقل کرده‏اند، از این رو پیروی از این اخبار بر هر زن و مرد مؤمن واجب و ضروری است، و جز کینه ورزان با آن مخالفت نمی‏نمایند.
زیرا گفتارهای خاندان پیامبر صلی الله علیه و اله به سخن الهی اتصال دارد، و این همانند سخن خدای بزرگ در قرآن محکمش است که فرموده: «به درستی که آنان که خدا و رسولش را آزار می‏دهند خداوند در دنیا و آخرت ایشان را لعنت کرده و عذاب خوارکننده‏ای را برایشان آماده و مهیا نموده است». و نظیر این آیه را در سخن پیامبر یافته‏ایم که فرمود: «هر که علی را آزار دهد مرا آزرده، و هر که مرا بیازارد خداوند را آزرده، و هر که خدا را آزار دهد به زودی از او انتقام گرفته می‏شود»، و همچنین این گفتار پیامبر: «هر که علی را دوست بدارد مرا دوست داشته، و هر که مرا دوست بدارد خداوند را دوست داشته است»، و همانند سخن آن حضرت در مورد قبیله‏ی بنی ولیعه: «به زودی مردی را به سوی آنان گسیل می‏دارم که همانند خود من است، خداوند و پیامبرش را دوست دارد، و خداوند و پیامبرش نیز او را دوست دارند، ای علی برخیز و به سوی آنان برو». و سخن آن حضرت در روز جنگ خیبر: «فردا مردی را به سوی آنان می‏فرستم که خداوند و پیامبرش را دوست دارد، و خدا و پیامبرش نیز او را دوست دارند، حمله کننده بوده و فرار نمی‏نماید، بازنمی‏گردد تا این که خداوند امر را بر او بگشاید»، و پیامبر قبل از فرستادنش پیروزیش را خبر داد، بر اثر کلام آن حضرت همه‏ی اصحاب او انتظار داشتند آنان را انتخاب کند، فردای آن روز حضرت علی علیه‏السلام را فراخواند و او را به سوی دشمن گسیل داشت، و او را به این ویژگی برگزید، و او را شخصی حمله کننده و فرار نکننده نامید، و خداوند او را دوستدار خود و پیامبرش نامید، و خبر داد که خدا و رسولش او را دوست دارند.
و ما این شرح و بیان را مقدم داشتیم تا دلیل و برهانی باشد بر آنچه قصد بیان آن را داریم، و کمک و نیرویی باشد بر آنچه تبیین کننده‏ی آن هستیم، از موضوع جبر و تفویض و مکانی بین این دو، و به یاری و توان الهی آغاز کرده و در تمامی کارهایمان بر او توکل می‏نمائیم.
این بحث را با گفتار امام صادق علیه‏السلام آغاز می‏کنیم که فرمود: «نه جبر صحیح است و نه تفویض و لکن امری میان این دو درست می‏باشد، و آن صحت خلقت، و باز نمودن راه، و مهلت دادن در زمان عمل، و توشه برداشتن، و سببی که فاعل را برای عملش تحریک می‏کند». [65] .
و این پنچ چیز است که امام صادق علیه‏السلام با آنها کلیات فضل را گرد آورد، هر گاه بنده از یکی از آنها خالی باشد بحسب آن عملش ناقص و ناتمام است.
و امام صادق علیه‏السلام به اصلی خبر داد که بر مردم شناخت آن واجب بوده و الزامی است، و قرآن به درستی آن سخن گفته، محکمات گفتارهای پیامبرش بر آن گواهی می‏دهد، چرا که گفتارهای پیامبر صلی الله علیه و اله و خاندانش علیهم‏السلام از حدود قرآن تجاوز نمی‏نماید، و بر اساس آن است. پس هر گاه اخبار درستی وارد شد و گواهانی از قرآن بر آن بدست آمد و موافقت‏هائی پیدا کرد، و دلائلی بر صحتش یافت شد، پیروی از آن واجب شده و جز کینه‏ورزان با آن مخالفت نمی‏کنند، همچنان که در اول نامه بیان کردیم.
و هنگامی که در جستجوی صحت گفتار امام صادق علیه‏السلام برآمدیم که جبر و تفویض را انکار کرد و امری بین این دو را اثبات نمود، دیدیم قرآن بر آن گواهی داده و گفتارش را تأیید می‏کند.
و روایت دیگری از آن حضرت وارد شده که با آن موافق است، که از آن حضرت سؤال شد: آیا خداوند بندگان را بر گناه اجبار و الزام نموده است؟ امام فرمود: خداوند عادلتر از این معناست، گفته شد: آیا کارها را به ایشان واگذار نموده است؟ فرمود: خداوند گرامیتر و قدرتمندتر از این امر است. و از آن حضرت روایت شده که فرمود: مردم در مسأله‏ی قضا و قدر بر سه عقیده‏اند: کسی که گمان می‏کند کارها به او واگذار شده است، که خداوند را در فرمانروائیش خوار شمرده، و این شخص هلاک می‏گردد، و شخصی که گمان می‏کند خداوند بزرگ، مردم را بر انجام گناهان اجبار و الزام نموده و آنچه قدرت بر آن را ندارند را بر ایشان الزامی کرده، که این شخص خداوند را در کارهایش ظالم جلوه‏گر ساخته، و او نیز هلاک می‏گردد، و شخصی که گمان می‏کند خداوند مردم را تکلیف کرده به آنچه توان آن را دارند، و بر آنچه قدرتش را ندارند الزام ننموده، هر گاه کار نیک کند خداوند را سپاس گزارده، و هر گاه کار زشتی مرتکب شود از خدا طلب آمرزش نماید، این مسلمانی است که به حقیقت دست یافته است، و امام با این سخن خبر داد که هر که جبر و تفویض را بپذیرد و به آنها معتقد شود عقیده‏اش بر خلاف حق می‏باشد.
با این بیان شرح دادم هر که عقیده‏ی جبر را بپذیرد راه خطا را پیموده، و هر که به تفویض معتقد گردد به باطل معتقد گردیده، پس راه صواب امری میان این دو عقیده است.
سپس فرمود: و برای هر یک از این مسائل مثالی را می‏زنم تا معنی برای خواهنده نزدیکتر جلوه‏گر شود، و بحث را برای او از شرحش راحت‏تر گرداند، و به آن محکمات آیات الهی گواهی داده، و تصدیق آن نزد خردمندان یقینی گردد، و توفیق و نگهداری از خطا به دست خداست.
اما جبر که اعتقاد به آن خطا می‏باشد، آن گفتار کسی است که گمان کرده خداوند بزرگ مردم را بر انجام گناهان اجبار نموده و بر ارتکاب آن ایشان را عقاب می‏نماید، و هر که این سخن را بگوید خداوند را در حکمش ظالم و ستمگر جلوه‏گر ساخته و او را تکذیب نموده، و این سخن خداوند در قرآن را رد کرده که می‏فرماید: «و پروردگارت به کسی ظلم نمی‏کند»، و فرموده‏ی او: «این عقاب به سبب کارهایی است که انجام داده‏ای و خداوند به بندگانش ظلم روا نمی‏دارد»، و فرموده‏ی او: «به درستی که خداوند به مردم اندک ظلمی روا نمی‏دارد و لکن مردم نسبت به خودشان ستم می‏نمایند»، و آیات بسیاری که در این زمینه وارد شده است. پس هر که گمان کند خداوند او را مجبور به انجام گناهان نموده گناه خود را به خدا نسبت داده و در عقاب کردن خدا او را ظالم قلمداد نموده است، و هر که نسبت ظلم به خدا دهد قرآن او را تکذیب کرده و هر که قرآن را تکذیب کند به اعتقاد تمامی مسلمانان کافر است.
و مثال آن مردی است که مالک بنده‏ای شد که از خود اختیاری ندارد و چیزی از اموال دنیا را مالک نیست، و مولایش نیز این مطلب را در مورد او می‏داند، با این همه به او دستور داد که برای خرید چیزی به بازار رود و در این مورد به او پولی نیز نداد، و مالک می‏داند که آنچه او می‏خواهد در اختیار شخصی است که تا پول آن را ندهند در اختیار خریدار قرار نمی‏دهد.
و مالک این بنده، خود را با عدالت و دادگری و حکیم بودن و عدم ظلم کردن توصیف کرده است، و بنده‏اش را تهدید نموده اگر آنچه او خواسته است را نیاورد او را مؤاخذه نماید، با این که می‏داند صاحب آن متاع آن را به او نمی‏دهد، و می‏داند بنده پولی در اختیار ندارد و او نیز به او پولی را نداده است. هنگامی که بنده به بازار رفت تا متاعی که مولا خواسته بود را برای او بخرد، مشاهده کرد صاحب آن بدون پول آن را در اختیارش قرار نمی‏دهد،
و بنده نیز پول آن را ندارد، از این رو ناامیدانه و بدون تحقق بخشیدن به امر مولا به سوی او بازگشت، مولا بر او غضب کرد و او را به سبب این عمل مؤاخذه نمود.
آیا در عدالت و حکم مولا آن نیست که بنده را مؤاخذه نکند، با توجه به این که می‏داند بنده‏اش پولی در اختیار ندارد و او نیز پولی در اختیار او قرار نداده است، پس اگر بنده را مؤاخذه کند مؤاخذه‏اش ظلم و ستم و تجاوز بر اوست، و خط بطلانی است بر آنچه خود را بدان نامیده، از عادل بودن و حکیم بودن، و اگر بنده را مؤاخذه نکند و تهدیدش را عملی نسازد خود را در این مورد تکذیب کرده با دروغ و ستمی که منافی با عدالت و حکمت می‏باشند، و خداوند از آنچه اینان در مورد او می‏گویند بسیار برتر و والاتر است. پس هر که عقیده به جبر پیدا کرد یا به آنچه به جبر منتهی می‏گردد، نسبت ظلم به خداوند داده و او را به زورگوئی و تجاوزگری منسوب ساخته است، چرا که بر شخصی که مجبور نموده مؤاخذه را قرار داده است، و هر که گمان کند خداوند مردم را مجبور ساخته این معنا در حق او نیز صادق است، همانند کسی که می‏گوید: خداوند عقوبت را از آنان دفع می‏کند.
و هر که گمان کند خداوند عذاب را از گناهکاران دور می‏سازد، تهدیدهای الهی را تکذیب نموده، آنجا که می‏فرماید: «آری هر که کار زشتی را مرتکب شد و گناه او را احاطه نمود آنان اصحاب آتشند و در آن جاودانه باقی می‏مانند»، و فرموده‏ی او: «به درستی که آنان که در اموال بچه‏های یتیم بدون جهت شرعی تصرف می‏کنند آتش در جانهایشان می‏افروزند و در آتش شعله‏ور انداخته می‏شوند»، و فرموده‏ی او: «به درستی که آنان که به آیات ما کافر شدند به زودی ایشان را در آتش می‏اندازیم هر گاه پوستهایشان پخت پوست دیگری بر آنان قرار می‏دهیم تا عذاب را بچشند به درستی که خداوند عزیز و حکیم است».
با آیات بسیار دیگری در این زمینه، از کسانی که تهدیدهای الهی را تکذیب کرده و لازمه‏ی تکذیب آیات الهی کفر است، و او از جمله‏ی کسانی است که خداوند فرموده: «آیا به قسمتی از قرآن ایمان آورده و قسمتی دیگر را منکر می‏گردید، سزای کسی که چنین می‏کند چیزی نیست جز خواری در زندگی دنیا و در روز قیامت دچار بدترین عذاب می‏گردند، و خداوند از آنچه انجام می‏دهند غافل نمی‏باشد». بلکه می‏گوئیم: خداوند بزرگ بندگان را بر اساس کارهایشان جزا و پاداش می‏دهد و آنان را به سبب کارهایشان مؤاخذه می‏کند با نیرویی که در اختیارشان قرار داده است. با توجه به این مسأله ایشان را امر و نهی نمود، و در کتابش نیز بدان اشاره کرد و فرمود: «هر که کار نیک انجام دهد ده برابر آن به او عطا کنیم و هر که کار زشتی را مرتکب گردد به همانند آن مؤاخذه می‏گردد و آنان مورد ستم قرار نمی‏گیرند»، و خدای بزرگ فرمود: «روزی که هر کس اعمال نیکی که انجام داده را در حضورش می‏یابد، و اعمال بدی را که مرتکب شده را یافته و آرزو می‏کند که بین او و آنها فاصله‏ی بسیاری بیفتد و خداوند شما را از خودش برحذر می‏دارد»، و فرمود: «امروز هر کس نسبت به آنچه انجام داده جزا داده شده و امروز ستم و ظلمی نیست»، پس این آیات محکمی است که جبر را نفی کرده و اعتقاد به آن را رد می‏کند و همانند آنها در قرآن بسیار است ما آنها را خلاصه کردیم تا نامه طولانی نشود، و توفیق از جانب خداست.
و اما تفویضی که امام صادق علیه‏السلام آن را ابطال کرد و به هر که بدان معتقد گردیده و آن را پذیرفته نسبت خطا نمودن را داد، آن گفتار کسی است که می‏گوید: خداوند بزرگ اختیار امر و نهی را به مردم واگذار کرده و آنان را مهمل قرار داده است، و در این زمینه کلام مهمی وجود دارد برای کسی که به دنبال بررسی و تفحص در آن باشد. و پیشوایان هدایتگر از خاندان پیامبر - که درود خدا بر او و خاندانش باد - بدان عقیده‏مند شده‏اند، آنان می‏گویند: اگر خداوند این تفویض را به خاطر اهمال نمودن انجام داده باید به آنچه آنان برمی‏گزینند خشنود بوده و مستحق ثواب الهی نیز باشند، و در مقابل آنچه مرتکب شده‏اند عقابی بر آنان نباشد، اگر واقعا اهمال در کار باشد. و این گفتار به دو معنی بازگشت می‏کند: یا بندگان بر او غالب گردیده و پیروز شده‏اند و او را مجبور ساخته‏اند که عقیده‏ی ایشان را بپذیرد، چه بخواهد و چه نخواهد، که در این صورت خداوند را خوار شمرده‏اند، یا این که خدای بزرگ توان امر و نهی نمودن به آنان، بر اساس خواستش را نداشته است، چه بخواهند و چه نخواهند، و از این رو امر و نهیش را به ایشان واگذار کرده، و طبق خواست آنان امر و نهیش را جاری ساخته است، و چون از متعبد ساختن آنان بر اساس اراده‏اش ناتوان گردیده و در کفر و ایمان اختیار را به ایشان واگذار نموده است.
و مثال آن مثال کسی است که بنده‏ای را خریده تا به او خدمت کند، و بنده ولایت مولا را درک کرده و در مقابل امر و نهی او مطیع می‏باشد، و مالک بنده ادعا می‏کند که قدرتمند و بزرگ و حکیم است و بنده‏اش را امر کرده و نهی نموده و بر پیروی از امرش ثواب بسیار به او وعده داده، و او را در صورت نافرمانی به عذابی دردناک تهدید نموده است، اما بنده با اراده‏ی مولایش مخالفت کرده و از امر و نهی او فرمان نمی‏برد.
و در هیچ امر و نهیی بموجب خواست مولا کاری صورت نداد بلکه بنده پیرو اراده‏ی خودش بوده و از هوای نفسش تبعیت می‏کند و مولا قدرت ندارد که او را به سوی پیروی از امر و نهیش بازگرداند، و بر انجام اراده‏ی او فرابخواند از این رو اختیار امر و نهیش را به بنده واگذار کرده و به هر چه بر طبق اراده‏ی بنده انجام گرفته و به موجب اراده‏ی مالک نباشد خشنود گردید و او را برای انجام برخی خواسته‏هایش فرستاد، و خواست خود را نیز به او بیان نمود، اما بنده با خواست مولا مخالفت نموده و قصد انجام اراده‏ی خود را داشته و از هوای نفسش پیروی نمود.
هنگامی که به سوی مولایش بازگشت مولا به آنچه آورده نظر افکنده و می‏بیند بر خلاف خواست او انجام گرفته است، به او می‏گوید: چرا بر خلاف خواسته‏ام چیز دیگری را آوردی؟ بنده می‏گوید: بر این که کارم را به خودم واگذار کردی تکیه کردم، و از خواست و اراده‏ام پیروی نمودم، زیرا هر که کاری به او واگذار شد دیگر برای انجام کار او را مؤاخذه نمی‏کنند، پس تفویض محال است.
آیا بر آنچه گفته شد این کار از دو حالت خارج است: یا مالک بنده قادر است که او را وادارد از امر و نهی او پیروی نماید، و طبق خواست خودش عمل نکند و همچنین به اندازه‏ی امر و نهیی که نسبت به او اعمال می‏دارد او را توانا کرده و نیرو دهد.
پس هر گاه او را به امری دستور داد و از چیزی نهی نمود ثواب و عقاب بر انجام و ترک آن را نیز به او بشناساند و او را از نافرمانی برحذر و به کسب ثواب ترغیب نماید، تا بنده قدرت مولایش را بشناسد نسبت به نیرویی که برای انجام امر و نهیش و ترغیب و برحذر داشتن به او داده است، پس عدالت و انصاف مولا شامل حال بنده شد و دلیل و برهانش برای رفع عذر و ترساندن روشن است، پس هرگاه بنده امر مولایش را پیروی کرد او را پاداش داده، و هر گاه از نهیش کناره نگرفت او را عقاب نمود، یا مولا ناتوان بوده و قادر بر این کارها نباشد، و امرش را به او واگذار کرد، کار نیک انجام دهد یا کار زشت مرتکب شود، اطاعت نماید یا نافرمانی کند، و او از عقوبتش عاجز بوده و از بازگرداندن او به پیروی امرش ناتوان می‏باشد.
و هر گاه ناتوانی برای کسی ثابت شد لازمه‏ی آن نفی قدرت و معبود بودن و ابطال امر و نهی و ثواب و عقاب اوست، و این معنی نیز مخالف قرآن است، آنجا که می‏فرماید: «و خداوند برای بندگانش راضی به کفر نیست و اگر شکرگزارید از شما خشنود می‏باشد»، و فرموده‏ی دیگر خدای بزرگ: «تقوای الهی پیشه سازید آن گونه که شایسته‏ی اوست و جز در حالی که مسلمانید از دنیا نروید»، و فرموده‏ی دیگر خداوند: «و جن و انسان را جز برای عبادت و بندگی خلق نکردم و از آنان روزی نخواسته و نمی‏خواهم که به من روزی دهند»، و فرموده‏ی دیگر او: «بندگی خداوند را نموده و چیزی را نسبت به او شریک ندهید»، و فرموده‏ی او: «و از خدا و رسولش پیروی کنید و از او روی مگردانید در حالی که می‏شنوید».
پس هر که گمان کرد خداوند امر و نهیش را به بندگانش واگذار کرده عجز و ناتوانی را برای او ثابت گردانده، و بر او واجب ساخته که هر چه از بد و خوب که انجام می‏دهند را از آنان بپذیرد، و امر و نهی و وعده و وعید و تهدیدات الهی را ابطال کرده است، این سبب توهم این مطلب است که خداوند کارها را به او واگذار کرده، چرا که هر که کاری به او واگذار شود به خواست خود عمل می‏نماید، اگر خواست کافر شده یا مؤمن می‏گردد، و این‏ها بر او بازگردانده نشده و از او بازخواست نمی‏گردد.
هر که قائل به تفویض به این معنی گردد پس تمامی آنچه ما ذکر کرده‏ایم از وعده و تهدیدات الهی و امر و نهی او را باطل ساخته است، و او شامل این آیه می‏گردد: «آیا به بعضی از کتاب ایمان می‏آورید و به بعضی از آن کافر می‏گردید پس سزای کسی که چنین می‏کند چیست جز خواری در زندگی دنیا و در روز قیامت به بدترین عذاب معذب شده و خداوند از آنچه انجام می‏دهید غافل نیست»، خداوند از آنچه اهل تفویض قائلند بسیار برتر و والاتر است.
لکن می‏گوئیم: خداوند بزرگ خلق را با نیرویش آفرید، و قدرت پیروی از او را به ایشان ارزانی داشت، و آنان را به آنچه خواست امر و نهی نمود، و پیروی امرش را از آنان پذیرفته و به این کار از آنان خشنود شد، و از نافرمانیش ایشان را بازداشت، و نافرمانان درگاهش را مذمت کرد و آنان را مؤاخذه نمود، و در امر و نهی خواست خدا مطرح می‏باشد، آنچه خواهد را اختیار کرده و بدان امر نموده، و از آنچه ناپسند می‏شمارد نهی نموده و بر آن عقاب می‏نماید، با نیرویی که به بندگانش داده برای پیروی امرش و دوری از نافرمانیش، چرا که آن امر از عدالت و دادگری و حکمت بالغه سرچشمه می‏گیرد، و حجت را با رفع عذر و ترساندن رسانید، و برانگیختن به سوی اوست، هر که را بخواهد برای تبلیغ، رسالتش و حجت آوردن بر بندگانش برمی‏گزیند، محمد صلی الله علیه و اله را برگزید و با رسالتهایش به سوی مخلوقاتش فرستاد.
و گروهی از کافران قومش از جهت حسادت و کبر نمودن گفتند: «چرا قرآن را بر مردی بزرگ از دو قریه نازل نکرد»، مرادشان امیة بن ابی‏صلت و ابومسعود ثقفی بود [66] ، پس خداوند اختیارشان را باطل ساخت و عقایدشان را جائز ندانست، آنجا که می‏فرماید: «آیا آنان رحمت پروردگارشان را تقسیم می‏کنند ما وسائل زندگیشان را در زندگی دنیا تقسیم می‏کنیم و گروهی را بر گروه دیگر برتر گرداندیم تا گروهی گروه دیگر را مسخر خود نمایند و رحمت پروردگارت از آنچه گرد می‏آورند بهتر است». و از این رو آنچه را خواست اختیار کرده و از آنچه ناپسند دانست نهی فرمود، و هر کس فرمانبریش را کرد پاداش داد، و هر که نافرمانیش را نمود مؤاخذه کرد، و اگر اختیار کارش را به بندگانش واگذار می‏کرد برای قریش جائز بود که امیة بن ابی‏صلت و ابومسعود ثقفی را برگزینند، چرا که این دو نفر نزد آنان از پیامبر برتر بودند.
هنگامی که خداوند مؤمنان را با این آیه ادب کرد: «و برای زن و مرد مؤمن جائز نیست که هرگاه خدا و رسولش به امری حکم کردند در مقابل امر آنان از خودشان اختیاری داشته باشند»، پس برای آنان برگزیدن با خواستشان نبوده و جز پیروی از امرش و دوری از نهیش که به وسیله‏ی برگزیده‏اش آمده را نمی‏پذیرد، پس هرکه او را فرمانبرداری کند هدایت شده، و هرکه نافرمانیش را نماید گمراه شده و منحرف گردیده، و حجت و برهان بر علیه اوست به موجب قدرتی که خداوند برای پیروی از امرش و دوری از نهیش به او داده است، و از این رو از ثوابش محروم مانده و عقابش را بر او فرود می‏آورد. و این قول بین دو قول است، نه جبر است و نه تفویض، و به این معنا امیرالمؤمنین علیه‏السلام عبایة بن ربعی اسدی را خبر داد، هنگامی که از او در مورد قدرتی که بدان برخاسته و می‏نشیند، و کار انجام می‏دهد سؤال کرد.
امیرالمؤمنین علیه‏السلام فرمود: از قدرتی سؤال کردی که با خدا داری یا از غیر خدا به تو داده شده است؟ عبایة ساکت شد، امام فرمود: ای عبایة بگو، گفت: چه بگویم؟ فرمود: اگر بگویی آن را همراه خدا در اختیار داری تو را می‏کشم، و اگر بگویی از غیر خدا بدست آورده‏ای تو را می‏کشم، عبایة گفت: ای امیرالمؤمنین پس چه بگویم؟
فرمود: می‏گویی آن را از خدایی داری که به غیر تو نیز آن را داده است، اگر آن را به تو بدهد آن از عطای الهی است، و اگر از تو بگیرد از آزمایش اوست، او مالک چیزهایی است که به تو ارزانی داشته، و برآنچه تو را به آنها توانا ساخته تواناست، آیا نشنیده‏ای مردم نیرو و توان را از او می‏خواهند، آنجا که می‏گویند: نیرو و توانی جز به خدا نیست.
عبایة گفت: ای امیرالمؤمنین تأویل این معنا چیست؟ فرمود: نیرویی برای بازگشت از گناهان خدا نیست جز به نگاهداشتن او، و نیرویی برای انجام فرامین الهی برای ما نیست جز به یاری او، راوی گوید: عبایة برخاست و دست و پای او را بوسه زد.
و از امیرالمؤمنین علیه‏السلام برای ما روایت شده: هنگامی که نجده نزد او آمده و از معرفت و شناخت خدا سؤال کرد و گفت: ای امیرمؤمنان چگونه پروردگارت را شناختی؟ فرمود: به تشخیصی که به من عطا کرد، و عقلی که مرا بدان راهنمائی نمود، گفت: آیا تو بر آن مجبور شده‏ای؟ فرمود: اگر مجبور بودم بر انجام کار نیک ستایش نشده، و بر ارتکاب گناه مذمت نمی‏شدم، و اگر چنین بود نیکوکار به ملامت شدن از گناهکار سزاوارتر بود، و از این جهت دانستم خداوند پابرجا و جاودانه است، و غیر خدا حادث، دگرگون شونده و نابود شونده‏اند، و امر دیرینه و جاودانه همانند امر حادث زوال پذیر نمی‏باشد، نجده گفت: ای امیرمؤمنان تو را حکیمی می‏یابم، فرمود: تو را اختیاردار می‏یابم، اگر در جای انجام کار نیک کار بد انجام دهی من بر ارتکاب آن تو را عقاب می‏کنم. و از امیرمؤمنان علیه‏السلام روایت شده: مردی بعد از بازگشت ایشان از شام گفت: ای امیرمؤمنان به ما خبر ده که بازگشتمان از شام به قضا و قدر الهی بود؟ فرمود: آری ای پیرمرد، بر بالای بلندی نرفته و در دشتی وارد نشدید جز به قضا و قدر الهی، پیرمرد گفت: ای امیرمؤمنان رنجهایی که کشیده‏ایم را به حساب خدا می‏گذاریم.
فرمود: وای بر تو ای پیرمرد، خداوند پاداش شما را بزرگ داشت در راهی که حرکت می‏کردید، و در محلی که توقف نمودید، و در حال بازگشت شما، و در هیچ یک از این امور مجبور نبوده و الزامی بر شما نمی‏باشد، شاید گمان کرده‏ای که آنها بر اساس قضا و قدر الهی صورت گرفته است، اگر این چنین بود ثواب و عقاب باطل گردیده، و وعده و تهدیدهای الهی ساقط می‏شود، و حقایق بر کسی الزام آور نمی‏گردید، این گفتار بت پرستان و شیطان صفتان است، خداوند بزرگ امر کرد با این که شما مخیرید، و نهی فرمود در حالی که شما را بر حذر داشت، و خداوند با اجبار اطاعت و فرمانبرداری نشده، و به علت شکست و خواری نافرمانی نگردیده است، و آسمان‏ها و زمین و آنچه بین این دو است را باطل نیافرید، این گمان کسانی است که کافر شدند، پس وای بر کافران از آتش دوزخ. پیرمرد برخاست و سر آن حضرت را بوسید و این اشعار را خواند:
تو امامی هستی که با فرمانبرداریش از خدای مهربان در روز قیامت امید بخشش داریم.
از دینمان آنچه مورد شبهه بود را توضیح دادی که خداوند در مقابل آن خشنودیش را شامل حالت نماید. در ارتکاب کار بد عذر و بهانه‏ای نیست و من بر اساس ظلم و عصیان آن را انجام می‏دادم.
حضرت علی علیه‏السلام بر اساس موافقت قرآن سخن گفت، و بر نفی جبر و تفویضی که هر که به این دو عقیده معتقد گردد و آنها را بپذیرد لازمه‏اش بطلان و کفر و تکذیب قرآن می‏باشد، و به خدا پناه می‏بریم از گمراهی و کفر، و به جبر و تفویض اعتقاد نداریم بلکه به امری میان این دو قائلیم و آن امتحان و آزمایش است، قدرتی که خداوند به ما داده و به آنها ما را متعبد ساخته و بر اساس آنچه قرآن بدان گواهی دهد و پیشوایان پاک از خاندان پیامبر صلی الله علیه و اله بدان اعتقاد دارند. و مثال اختیار به قدرت، مثال مردی است که مالک بنده‏ای شده و ثروت زیادی را به دست آورده است، و دوست دارد که بنده‏اش را آزمایش نماید با این که می‏داند سرانجام او به کجا منتهی می‏گردد، از این رو قسمتی از اموالش را که دوست دارد به او می‏دهد و او را به اموری آگاه می‏گرداند و بنده آنها را می‏شناسد و به او امر می‏کند که آن مال را در راهی مصرف نماید و از اموری که دوست ندارد او را برحذر می‏دارد و قبلا این امور را به او گوشزد می‏کند تا از این امور دوری کرده و اموالش را در این راه‏ها مصرف نکند و مال در کدام جهت مصرف شود.
در این حال بنده‏ای مال را در راه امر مولا و کسب خشنودیش مصرف می‏کند، و بنده‏ای آن را در راه نافرمانی و کسب غضب او مصرف می‏نماید، و بنده را در محلی قرار داد و به او گفت که جاودانه در آن خانه باقی نخواهد ماند و باید به جای دیگری منتقل گردد، و او بنده را به سوی آنجا می‏برد، و در آنجا ثواب و عقاب جاودانه می‏باشد.
پس اگر بنده مالی را که مولا به او داده در راهی که بدان امر کرده خرج کرد آن ثواب جاودانه در خانه‏ی دیگر، که او را از آن آگاه ساخته و بدان جا خواهد رفت، برای اوست، و اگر مال را در راهی که او را از مصرف نمودن در آن راه نهی فرموده خرج کرد عقاب جاودانه در روز قیامت برای اوست، و مولا در این زمینه حد معینی را قرار داده، و آن مسکنی است که او را در خانه‏ی دنیا ساکن گرداند. و هر گاه بنده به حد معین شده رسید مال را بر مولا ترجیح می‏دهد به این توهم که او همواره مالک مال می‏باشد، در حالی که او همواره و در تمامی حالات مالک مال و بنده است، جز آن که به او وعده داده که آن مال را از او نگیرد، تا آنگاه که در این خانه سکنا گزیده است، تا این که مدت سکونتش پایان پذیرد و عمرش به پایان رسد، چرا که از صفات مولا عدالت و وفا و دادگری و حکمت می‏باشد. آیا این گونه نباید باشد که اگر بنده آن مال را در راهی که مأمور بود صرف کرد مولا به وعده‏اش در دادن ثواب به او عمل نماید و بر او تفضل کند به این که در این دنیای فانی او را به کار گرفته و به خاطر فرمانبرداریش نعمت‏های جاودانه در سرای دیگر به او عطا کند، و اگر بنده در زمان زندگیش در این دنیا اموالی که مولا به او داده بود را در راهی که از آنها نهی شده بود مصرف کرد و مخالفت امر مولایش را نمود، همین گونه واجب است او را به عذاب جاودانه‏ای که او را از آن برحذر داشته بود، عذاب نماید، در حالی که در این کار نسبت به او ظالم نمی‏باشد، چرا که در آغاز امر او را آگاه ساخته و مسائل را برایش روشن نموده بود، و بر مولا واجب است که به وعده و وعیدش عمل نماید، و به این امور مولای توانای پیروز توصیف می‏شود. و اما مولا پس او خدای بزرگ است، و اما بنده او انسان مخلوق در این دنیاست، و مال قدرت گسترده‏ی الهی است، و آزمایش او اظهار حکمت و قدرتش می‏باشد، و سرای فانی این دنیاست، و قسمتی از مالی که مولا در اختیارش گذارده آن قدرتی است که به انسان‏ها تملیک کرده است، و اموری که خداوند دستور داده بود که اموال در آن راه‏ها مصرف شود آن قدرت برای پیروی پیامبران و اقرار و اعتراف به آنچه از جانب خداوند آورده‏اند می‏باشد، و دوری از راه‏هائی که نهی کرده همان راه‏های شیطان است.
و اما وعده‏ی او همان نعمت‏های جاودان و بهشت است، و اما سرای فانی همان دنیا و سرای دیگر همان سرای جاودانه و آخرت است، و عقیده‏ی بین جبر و تفویض آن امتحان و آزمایش و مبتلا ساختن به قدرتی است که به بنده داده است.
و شرح این مطالب در پنج امری است که امام صادق علیه‏السلام آنها را گرد آورد، و من با شواهد قرآن آنها را تشریح می‏کنم، اگر خدا بخواهد. اما قول امام صادق علیه‏السلام: «صحت خلقت» معنا و مراد آن کمال خلقت و آفرینش برای انسان و کمال حواس و ثبات عقل و تشخیص، و آزاد ساختن زبان به سخن گفتن است، و آن مفهوم این کلام الهی است: «و به تحقیق فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در دریا و خشکی قرار دادیم و به آنها از پاکی‏ها روزی داده و بر بسیاری از مخلوقات برتریشان دادیم». خدای بزرگ با این کلام از برتری دادن انسان بر سائر مخلوقات خبر داد، از چهارپایان و درندگان، و حیوانات دریایی و پرندگان، و هر حیوان جاندار که حواس انسان‏ها با تشخیص عقل و سخن آنها را درک می‏کند، و آن مراد این آیه است: «به تحقیق انسان را در بهترین شکل آفریدیم»، و فرموده: «ای انسان چه چیز تو را نسبت به خدای بزرگوارت مغرور ساخت - آن که تو را آفرید پس تو را متعادل و بی کم و کاست خلق کرد - در هر صورتی که خواست تو را قرار داد»، و در آیات بسیار دیگر نیز به آن اشاره شده است.
پس اولین نعمت الهی برای انسان سالم بودن عقلش و برتری او بر بسیاری از مخلوقات می‏باشد، به کامل بودن عقلش و تشخیص کلام، و این بدلیل آن است که هر متحرکی بر روی زمین با حواس خود زندگی می‏کند و ذاتا موجود کاملی است، و انسان را با سخن گفتن که در دیگر حیواناتی، که با حواس خود زندگی می‏کنند، وجود ندارد برتری داد.
و به خاطر همین سخن گفتن خداوند سائر مخلوقات را مملوک انسان قرار داد، تا آنجا که به آنان امر و فرمان می‏دهد، و دیگر موجودات مسخر اویند، همچنان که خداوند می‏فرماید: «این گونه موجودات را مسخر شما گرداندیم تا خداوند را نسبت به هدایتی که شما را نموده بزرگ شمارید»، و فرمود: «و او کسی است که دریا را مسخر گرداند تا از گوشت تازه بخورید و از آن لباس‏هایی را خارج ساخته و بپوشید»، و فرمود: «و چهارپایان را برای شما خلق کرد که در آن برای شما سودهایی است و از آن می‏خورید - و برای شما در هنگام غروب و هنگام چرا کردن زیبا است - و بارهای شما را به محل‏هایی می‏برند که قادر به بردن آنها به آن جاها نیستید، جز با تحمل مشکلات بسیار».
و از این رو خداوند انسان را به پیروی امرش و به فرمانبرداریش فراخواند، با برتری دادن او با متعادل ساختن خلقتش و برتری گفتار و شناختش، بعد از آن که به مردم قدرت پیروی و عبادت را تملیک نمود، با این فرموده‏اش: «تا قدرت دارید تقوای الهی پیشه ساخته و بشنوید و فرمانبرید»، و فرمود: «خداوند کسی را جز به اندازه‏ی توانش مکلف نمی‏کند»، و فرمود: «خداوند کسی را جز به آنچه به او داده مکلف نمی‏سازد»، و در آیات بسیاری این معنا آمده است.
پس هر گاه یکی از حواس بنده را از او گرفت وظائف مربوط به آن را از او بر می‏دارد، مانند این فرموده‏ی خدا: «بر کور و بر شل حرج و محذوری نیست - تا آخر آیه»، و از هر کس که این صفات را داشته باشد جهاد و تمامی کارهایی که قادر به انجام دادنش نیست را برداشت، و همچنین بر ثروتمندان حج و زکات را واجب ساخت به خاطر قدرتی که به آنان در این زمینه داده است، و به فقیر و نیازمند زکات و حج را واجب نساخت، و فرموده‏ی خداوند: «و برای خداست در حق مردم انجام حج خانه‏ی خدا برای هر کس که قدرت رفتن به آن را داشته باشد»، و فرموده‏ی خدا در ظهار: «و آنان که زنانشان را ظهار می‏کنند سپس از گفتارشان بازمی‏گردند باید بنده‏ای را آزاد کنند - تا آنجا که فرمود: - پس هر کس که قادر به آن نباشد غذا دادن به شصت مسکین بر او واجب است». و همه‏ی این مطالب دلیل است بر آن که خدای بزرگ بندگانش را موظف نساخته جز به آنچه قدرت و توان انجامش را به آنان داده است، و از آنچه نهی کرده هم این گفتار صدق می‏کند، و این معنای صحت خلقت است.
و اما «عدم تنگ گرفتن» پس آن کسی است که مراقبی ندارد تا برای او ممانعتی بعمل آورد، و او را از عمل به آنچه خداوند فرمانش داده بازدارد، و این گفتار آن حضرت است در مورد کسانی که مستضعف و ناتوان گردیده‏اند و تکلیفی بر آنان واجب شده است، و چاره‏ای نداشته و راهی به جایی ندارند، همچنان که خداوند می‏فرماید: «جز زنان و مردان و کودکان ناتوان که چاره‏ای نداشته و راه به جائی ندارند»، پس خبر داد که بر ناتوان تنگ گرفته نشده و موظف به انجام کاری نیست، هر گاه قلبش به ایمان اطمینان یافته باشد.
و اما «مهلت دادن در وقت»، آن عمری است که انسان بهره‏مند از آن می‏گردد، از زمانی که شناخت خدا بر او واجب شده تا زمانی که مرگش فرامی‏رسد، و آن از وقت تشخیص و رسیدن زمان بلوغ اوست تا زمانی که عمرش به پایان برسد، پس هر که طالب حق باشد و در جستجوی آن باشد، اما به نهایت آن نرسد در راه خیر می‏باشد، و این همان آیه‏ی قرآن است که می‏فرماید: «و هر که به عنوان هجرت به سوی خدا و پیامبرش از خانه‏اش خارج شود - تا آخر آیه».
و اگر چه به تمام احکامش عمل ننموده بخاطر آن که عمرش به تمام ساختن احکام الهی در حقش به او وفا نکرده است، و چیزهائی که بر کودک قبل از بلوغ واجب نساخته را بر انسان بالغ واجب ساخت، و فرموده: «به زنان مؤمن بگو که چشمانشان را فروهشته سازند - تا آخر آیه»، و بر زنان در آشکار ساختن زینت بر کودکان ممانعتی قرار نداد، و همچنان که احکام بر کودک جاری نمی‏گردد. و اما فرموده‏ی امام: «توشه» معنای آن قدرت و توانی است که بنده در راه به انجام رساندن اوامر الهی از آنها کمک می‏گیرد، و آن فرموده‏ی خداوند است: «و بر نیکوکاران مؤاخذه‏ای نمی‏باشد - تا آخر آیه». آیا نمی‏بینی خداوند عذر کسی که چیزی برای انفاق کردن ندارد را پذیرفت، و حجت و دلیل را بر کسانی قرار داد که قدرت و توان و توشه‏ی رفتن به حج و جهاد و امثال این امور را داشته باشند، و همچنین عذر و بهانه‏ی نیازمندان را پذیرفته و در اموال ثروتمندان برای آنان حقوقی را واجب ساخت، با این فرموده‏اش: «برای نیازمندانی که در راه خداوند در تنگنا قرار گرفته‏اند - تا آخر آیه»، و دستور به عفو نمودنشان داده و آنان را مجبور نساخت تا آنچه قدرتی بدان نداشته و مالک آن نیستند را آماده سازند.
و اما سخن آن حضرت: «سبب تهییج کننده» آن نیتی است که انسان را به انجام کارها دعوت می‏کند و محل آن قلب آدمی است، پس هر که کاری را انجام داد و ظاهرا دارای اعتقادی بود که قلبش آن را قبول نداشت خداوند عملی را از او نمی‏پذیرد جز با نیتی درست، و از این رو از منافقین اینگونه خبر می‏دهد: «با زبان‏هایشان کلماتی را می‏گویند که در قلبهایشان نیست، و خدا به آنچه پوشیده می‏دارند داناتر است»، سپس بر پیامبرش به عنوان توبیخ مؤمنان این آیه را نازل کرد: «ای ایمان آورندگان چرا می‏گوئید آنچه را که عمل نمی‏نمائید - تا آخر آیه».
پس هر گاه انسان سخنی گفت و در قلبش بدان اعتقاد پیدا کرد، نیت او را به تصدیق سخن با ظاهر ساختن کار می‏خواند، و هر گاه سخن را معتقد نشد حقیقت آن برایش روشن نمی‏گردد، و خداوند نیت پاک را پاداش داد، و اگرچه کار موافق نیت نباشد، به خاطر مانعی که از اظهار عملش ممانعت می‏کند، در این فرموده‏ی خدا: «جز آن که مجبور شود در حالی که قلبش مطمئن به ایمان است» و فرموده‏ی: «خداوند شما را به قسمهای لغو مؤاخذه نمی‏کند».
پس قرآن و اخبار پیامبر صلی الله علیه و اله دلالت کردند که قلب مالک تمامی حواس آدمی است و اعمال او را تصحیح می‏کند و آنچه قلب آن را تصحیح می‏کند چیزی آن را باطل نمی‏سازد.
و این شرح تمامی پنج امری است که امام صادق علیه‏السلام آنها را ذکر کرد و فرمود آنها جایگاه بین جبر و تفویض را روشن می‏کنند، پس هر گاه در آدمی این پنج امر تحقق یافت واجب است به طور کامل فرامین خدا و رسولش را انجام دهد، و هرگاه بنده‏ای از یکی از آنها کاستی داشت به همانگونه اعمال مربوط بدان از او ساقط می‏شود.
و اما شواهد قرآنی بر آزمایش و آزمودن با قدرتی که قول بین دو قول را تأیید می‏کند بسیار می‏باشد، و از این قبیل است: «ما قطعا شما را می‏آزمائیم تا تلاشگران و صبرکنندگان شما را بیابیم، و گفتار شما را بیازمائیم» و فرمود: «به زودی آنان را از جایگاهی که نمی‏دانند مورد آزمایش قرار می‏دهیم»، و فرمود: «الم - آیا مردم گمان می‏کنند اگر بگویند ایمان آوردیم رها شده و مورد آزمایش قرار نمی‏گیرند». و در آیات دیگر که به لفظ فتنه آمده و معنایش آزمایش است، فرمود: «و ما سلیمان را آزمودیم - تا آخر آیه»، و در داستان موسی علیه‏السلام فرمود: «پس ما بعد از تو قومت را آزمودیم و سامری آنان را گمراه ساخت»، و سخن موسی: «این محققا آزمایش توست»، یعنی آزمودن تو، این آیات هر یک با دیگری سنجیده شده و برخی به درستی برخی دیگر گواهی می‏دهد.
و اما آیاتی که در آنها لفظ: «بلوی» به معنی آزمایش آمده، فرموده‏ی خدا: «تا در آنچه به شما داده شما را بیازماید»، و فرموده‏ی او: «سپس شما را از آن امور دور ساخت تا شما را بیازماید»، و فرموده‏ی خدا: «ما شما را می‏آزمائیم همچنان که باغ داران را آزمودیم»، و فرموده‏ی خدا: «مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک از شما نیکوتر کار انجام می‏دهید»، و فرموده‏ی خدا: «و هنگامی که پروردگار ابراهیم او را با کلماتی آزمود»، و فرموده‏ی خدا: «و اگر خدا بخواهد از آنان انتقام می‏گیرد و لیکن گروههائی از شما را به دیگر گروه‏ها آزمایش می‏کند».
و هر چه در آیات قرآن کلمه «بلوی» آمده است و شرح آنها داده شد مراد همان آزمایش می‏باشد، و مثال‏های آن در قرآن بسیار است، و آن برای اثبات آزمایش و آزمون است، خداوند بزرگ مخلوقات را بیهوده نیافرید و آنان را بیهوده رها نساخت و حکمتش را برای بازیچه ظاهر ننمود، و به این مطلب در این آیه خبر می‏دهد: «آیا گمان کردید ما شما را بیهوده آفریدیم».
پس اگر گوینده‏ای بگوید: آیا خداوند از مردم آگاهی ندارد که آنان را می‏آزماید می‏گوئیم: آری خداوند به آنان قبل از خلقتشان آگاه بوده، و این موضوع را در این آیه بیابید: «و اگر بازگردانده شوند انجام آنچه نهی شده بود را مرتکب می‏شوند»، و خداوند آنان را آزمود تا عدالتش را به آنان بنماید و بفهماند که جز با دلیل آنان را عذاب نمی‏کند. و با این گفتار خبر داد: «و اگر آنان را در گذشته با عذابی هلاک می‏ساختیم می‏گفتند پروردگارا چرا نزد ما پیامبری را نفرستادی»، و فرموده‏ی او: «ما قبل از فرستادن پیامبر آنان را عذاب نمی‏کنیم»، و فرموده‏ی او: «پیامبری بشارت دهنده و ترساننده»، پس آزمایش الهی با توجه به قدرتی است که خداوند به بندگانش داده است و آن قول بین جبر و تفویض است، و به همین معنا سخن گفته و اخبار و روایات وارده از خاندان پیامبر نیز همین معنا را بیان می‏دارد. پس اگر بگویند دلیل این آیه چیست: «هر که را بخواهد هدایت کرده و هر که را بخواهد گمراه می‏کند»، و نیز آیات مشابه با این آیه، گفته شده: این آیات را می‏توان بر دو وجه حمل نمود:
اولین توجیه آن که آن خبر دادن از قدرت الهی بوده است، یعنی او قادر به هدایت هر که را که بخواهد و گمراه ساختن هرکه را که بخواهد می‏باشد، و هرگاه آنان را به یکی از این دو امر اجبار نمود دیگر ثواب و عقابی بر آنان متصور نمی‏باشد، همانگونه که در این نامه سخن از آن گفتیم.
و معنای دیگر هدایت الهی همان شناساندن خداست، همانند این آیه: «و اما قوم ثمود پس ما آنان را هدایت کردیم»، یعنی به ایشان شناساندیم، «پس کوری را بر هدایت ترجیح و برتری دادند»، پس اگر آنان را بر هدایت اجبار می‏نمود قدرت گمراه شدن نداشتند.
و هر آیه‏ای که متشابه بود را نمی‏توان دلیلی علیه آیات محکم الهی که موظف به پیروی از آنها هستیم قلمداد کرد، در این رابطه این آیه را می‏توان ذکر کرد: «بعضی از آیات قرآن محکمند آنها اساس قرآنند و بعضی دیگر متشابه هستند، و اما کسانی که قلبهایشان منحرف می‏باشد از آیات متشابه پیروی می‏کنند چرا که در جستجوی فتنه و آشوبند و دنبال تأویل نمودن آن هستند در حالی که آنها را نمی‏دانند - تا آخر آیه»، و فرمود: «بشارت ده بر بندگانم - کسانی که سخن را می‏شنوند و از بهترین آنها پیروی می‏کنند»، یعنی سخن محکم و روشن «آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و صاحبان عقل و اندیشه‏اند». خداوند ما و شما را به سخن گفتن و عمل نمودن به آنچه او دوست دارد و از آن خشنود است موفق دارد، و ما و شما را از گناهانش دور نماید، به منت و فضل الهی، و سپاس بسیار خدای را سزاست همچنان که او شایسته‏ی آن است، و درود خدا بر محمد و خاندان پاکش باد، و خداوند ما را کافی بوده و او بهترین نگاهبان است.

کلامه‏ الی اهل الاهواز فی الرد علی اهل الجبر و التفویض و اثبات العدل
من علی بن محمد، سلام علیکم و علی من اتبع الهدی و رحمة الله و برکاته، فانه ورد علی کتابکم و فهمت ما ذکرتم من اختلافکم فی دینکم و خوضکم فی القدر، و مقالة من یقول منکم بالجبر و من یقول بالتفویض و تفرقکم فی ذلک و تقاطعکم، و ما ظهر من العداوة بینکم، ثم سألتمونی عنه و بیانه لکم، و فهمت ذلک کله. اعلموا رحمکم الله، انا نظرنا فی الاثار و کثرة ما جاءت به الاخبار، فوجدناها عند جمیع من ینتحل الاسلام ممن یعقل عن الله جل و عز لا تخلو من معنیین: اما حق فیتبع، و اما باطل فیجتنب. و قد اجتمعت الامة قاطبة لا اختلاف بینهم ان القران حق لا ریب فیه عند جمیع اهل الفرق، و فی حال اجتماعهم مقرون بتصدیق الکتاب و تحقیقه، مصیبون مهتدون، و ذلک بقول رسول الله صلی الله علیه و آله: لا تجتمع امتی علی ضلالة، فاخبر ان جمیع ما اجتمعت علیه الامة کلها حق.
هذا اذا لم یخالف بعضها بعضا، و القرآن حق لا اختلاف بینهم فی تنزیله و تصدیقه، فاذا شهد القران بتصدیق خبر و تحقیقه و انکر الخبر طائفة من الامة لزمهم الاقرار به ضرورة حین اجتمعت فی الاصل علی تصدیق الکتاب، فان هی جحدت و انکرت لزمها الخروج من الملة.
فاول خبر تحقیقه من الکتاب و تصدیقه و التماس ش
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir