کمال الدين و تمام النعمة

نوع اصطلاح :
عنوان :
کمال الدين و تمام النعمة
در بين کتاب‏هاي حديث - که از پيشينيان به دست ما رسيده - کمتر کتابي است که از شهرتي به سان «کمال‏الدين و تمام‏النعمة» برخوردار باشد. اين کتاب در موضوع غيبت و طول عمر امام مهدي‏عليه السلام نوشته شده و بسياري از نصوص و احاديث مربوط به اين مبحث با ترتيبي خاصّ به همراه براهيني متين، درج گرديده است.
مؤلف کتاب شيخ فقيهان و رئيس محدثان شيعي، ابوجعفر محمدبن علي بن حسين بن بابويه قمي (م 381 ه) معروف به شيخ صدوق‏رحمه الله است که اکثر علماي اماميّه کلام او را مانند نص منقول و خبر مأثور مي‏دانند. [1] .
تأليفات شيخ صدوق‏رحمه الله بالغ بر سيصد مجلد کتاب و رساله بوده است که برخي از آنها اکنون در دسترس است. [2] .
«کمال‏الدين و تمام النعمة» نام کتابي است که شيخ صدوق‏رحمه الله در اواخر عمر خود تأليف کرده است. اين کتاب در شهر نيشابور تأليف شده که در قرون اوليّه اسلامي از شهرهاي بزرگ ممالک اسلامي به شمار مي‏آمد و جمعيت آن بالغ بر يک ميليون تن بوده است. در آن روزگار بيشتر کساني که نزد شيخ رفت و آمد مي‏کردند، در امر غيبت متحيّر بوده و در امر قائم‏عليه السلام شبهاتي داشته‏اند! شيخ صدوق‏رحمه الله همت خود را مصروف الارشاد آنان و بازگرداندن ايشان به راه حق و صواب مي‏نمود تا آنکه شيخ نجم‏الدين ابوسعيد محمدبن حسن بن محمدبن احمدبن علي بن صلت قمي را ملاقات مي‏کند. او چندي در بخارا اقامت داشته و تحت تأثير گفتار و ايرادات يکي از بزرگان فلاسفه و منطقيين بخارا، در موضوع غيبت و انقطاع اخبار قائم‏عليه السلام دچار حيرت و ترديد شده بود! شيخ صدوق‏رحمه الله در اثبات امام‏عليه السلام و غيبت او مباحث و فصولي را ياد آور شده و اخباري درباره غيبت امام از پيامبر اکرم‏صلي الله عليه وآله و ائمه هدي‏عليهم السلام نقل مي‏کند که شک و ارتياب وي را زايل مي‏سازد. شيخ نجم الدين از شيخ صدوق‏رحمه الله درخواست مي‏کند که کتابي در اين معنا تأليف کند و شيخ هم به او وعده مي‏دهد که اگر خداوند اسباب رجوع وي را به وطن و محل استقرارش (ري) را فراهم سازد، آن کتاب را بنويسد.
اما او در عالم رؤيا امام مهدي‏عليه السلام را مي‏بيند که در طواف خانه خدا به وي خطاب مي‏فرمايد: «چرا در باب غيبت کتابي نمي‏نويسي و غيبت‏هاي انبيا را در آن ذکر نمي‏کني؟» و او گريان از خواب بيدار مي‏شود و در بامداد همان روز، به تأليف کتاب «کمال‏الدين» اقدام مي‏کند.
کتاب از يک مقدمه نسبتاً طولاني و 55 فصل تشکيل شده است. مقدمه کتاب - که برخي آن را باب اوّل کتاب به حساب آورده‏اند - حدود يک پنجم کتاب را تشکيل داده است و شامل مباحثي کلامي در اثبات درستي عقيده اماميّه در باب امام قائم‏عليه السلام و پاسخ به شبهات زيديه و اسماعيليه و ساير فرق اثني عشريه است.
اين مقدمه برآن دلالت داردکه شيخ صدوق‏رحمه الله نه‏تنها درميدان‏روايت احاديث؛ بلکه در درايت حديث و استدلال کلامي، عالمي کم نظير بوده است.
کتاب با عنوان غيبت ادريس پيامبرعليه السلام آغاز مي‏شود و بعد از آن غيبت حضرت نوح‏عليه السلام، صالح، ابراهيم، يوسف و موسي‏عليهم السلام ذکر مي‏گردد، بعد از آن غيبت حجج الهي - که مابين موسي کليم و عيسي مسيح، بوده‏اند - سخن به ميان آمده است. آن گاه بشارت عيسي مسيح به پيامبر اکرم‏صلي الله عليه وآله بيان شده است.
خبر سلمان فارسي، قيس بن ساعده ايادي، و تبع، عبدالمطلب، ابوطالب، سيف بن ذي بزن، بحيراي راهب، و خالد بن اسيد، ابوالمويهب راهب، سطيح کاهن، يوسف يهودي، داوس بن حواس، و زيد بن عمرو بن نفيل ابواب ديگر کتاب است. بعد از آن علت احتياج مردم به امام و استدلال کلامي شيخ صدوق‏رحمه الله در اين باب آمده است.
يکي از ابواب طولاني کتاب با عنوان «اتصال وصيت از زمان آدم‏عليه السلام تا روز قيامت» حاوي 65 حديث است که در پايان آن بحثي در معناي عترت و آل و اهل آمده است.
نصوصي که بر اثبات دوازدهمين امام شيعه رسيده، ابواب ديگر کتاب را تشکيل داده است. در ادامه درباره کسي که منکر قائم‏عليه السلام باشد و اينکه امامت پس از حسن و حسين‏عليهما السلام در دو برادر جمع نمي‏شود و روايتي که درباره نرگس خاتون وارد شده است و ميلاد قائم‏عليه السلام و کساني که قائم‏عليه السلام را ديدار کرده‏اند و علت غيبت و توقيعات وارده از قائم و طول عمر و حديث دجّال و معمرون ذکر شده است.
ابواب پاياني شامل ثواب منتظر، نهي از تسميه، علامات ظهور و نوادر کتاب است. و استدلال شيخ صدوق‏رحمه الله بر عدم فترت بين رسولان نيز در پايان کتاب و در همين باب آمده است.
نام کتاب کمال‏الدين و تمام‏النعمة از آيه شريفه قرآن کريم گرفته شده که در آن آمده است:
«اَليَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ وَاَتمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتي وَرَضِيتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دِيناً» [3] ؛ «امروز دين را برايتان کامل ساختم و نعمتم را بر شما تمام کردم و از اسلام به عنوان دين بر شما خشنودم».
و چون کمال دين در ولايت و امامت علي‏عليه السلام است و کمال امامت نيز در وجود مسعود دوازدهمين وصي پيامبر اکرم‏صلي الله عليه وآله تحقق مي‏يابد، از اين رو شيخ صدوق‏رحمه الله نام کتاب گران‏قدر خود را کمال‏الدين و تمام‏النعمة، گذاشت و اينکه برخي از محدثان نام کتاب را «اکمال‏الدين و اتمام النعمة» گزارش کرده‏اند، از آن رو است که ارتباط نام کتاب و آيه شريفه کاملاً نمايان باشد. اما از آن جهت که شيخ صدوق‏رحمه الله در صدد اکمال دين و اتمام نعمت نبوده، بلکه قصد او اخبار از کمال دين و تمام نعمت است و در بسياري از نسخه‏هاي خطي و تمامي چاپ‏هاي کتاب نيز نام کمال‏الدين و تمام النعمة بر روي کتاب ثبت است، ما نيز آن را برگزيديم.
در پايان گفتني است که از اموري که در ارزش و اعتبار کتاب کمال‏الدين دخيل است، شأن و منزلت و عدالت و وثاقت و جايگاه ويژه نويسنده آن است؛ به گونه‏اي که شايد هيچ يک از علماي بزرگوار اسلام، در اين جهات به پايه وي نمي‏رسند. گروه کثيري از علماي اماميّه - همچون علامه حلي، شهيد اوّل و محقق داماد - مرسله‏هاي وي را محکوم به صحت مي‏دانند و مي‏گويند: مراسيل صدوق کمتر از مراسيل ابن ابي عمير نيست.
ديگر آنکه بسياري از محدثان شيعي، اعتبار و ارزش خاصي براي کمال‏الدين قائل بوده‏اند و بسياري از احاديث آن را در کتاب‏هاي خود نقل کرده و بدان استناد جسته‏اند. [4] .

پی نوشتها:
[1] بحارالانوار، ج 10، ص 405.
[2] ر.ک: من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 2 و 3.
[3] مائده (5)، آيه 3.
[4] کمال‏الدين و تمام النعمة، ترجمه منصور پهلوان، مقدمه مترجم.
اصطلاح تصادفی
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir