پيشينه‌ تاريخي‌ شيعيان‌ لبنان‌


بخش اول : پيشينه‌ تاريخي‌ و اجتماعي‌ شيعيان‌ لبنان‌

داده‌هاي‌ موجود در مورد تاريخچه‌ استقرار شيعيان‌ در لبنان ‌، به‌ هيچ‌ وجه‌ قابل‌تأكيد مطلق‌ نيست‌ .
به‌ نظر مي‌رسد نسب‌ شيعيان‌ در جنوب‌ لبنان‌ كه‌ محل‌ اصلي‌ استقرار آنهاست ‌، به‌ قبيله‌ «عامله‌» باز مي‌گردد . به‌ همين‌ علت ‌، ناحيه‌اي‌ كوهستاني‌ در جنوب‌ لبنان‌ كه‌ از صيدا تا صور گسترش‌ يافته ‌، به‌ «جبل‌ عامل‌» معروف‌ شده‌ است‌ . علماي‌ شيعه‌ جبل‌ عامل‌ مدعي‌اند كه‌ طايفه‌ شيعه‌ لبنان‌ از تمامي‌ جوامع‌ شيعه‌ به‌ جز حجاز ، قديمي‌تر است‌ . آنان‌ تأسيس‌ جامعه‌ شيعه‌ جبل‌ عاملي‌ را به‌ ابوذر ، صحابي‌ پيامبر اكرم‌ (ص‌) كه‌ از نخستين‌ حاميان‌ دعوي‌ خلافت‌ و جانشيني‌ حضرت‌ علي‌ (ع‌) بعد از پيامبر (ص‌) بوده‌ ، نسبت‌ مي‌دهند .
مشهور است‌ كه‌ ابوذر توسط‌ عثمان‌ ، خليفه‌ سوم ‌، از مدينه‌ به‌ دمشق‌ و از آنجا توسط‌ معاويه‌ به‌ روستاي‌ «ميس‌ الجبل‌» در لبنان‌ فعلي‌ تبعيد شده‌ بود .
واقع‌ امر اين‌ است‌ كه‌ درباره‌ سرآغاز بسط‌ و انتشار تشيع‌ در جنوب‌ لبنان‌ اطلاع ‌چنداني‌ در دست‌ نيست‌ . از نظر تاريخي‌ نمي‌شود ثابت‌ كرد كه‌ ابوذر غفاري‌ در تشيع‌ جبل‌ عامل‌ مؤثر بوده‌ است ‌. آنچه‌ مسلم‌ است‌ اينكه‌ در قرن‌ سوم‌ هجري‌ (نهم‌ ميلادي‌) مناطقي‌ از عراق ، ايران‌ ، شام‌ ، شمال‌ آفريقا و مصر شاهد جرياني‌ از تشيع‌ بوده‌ است ‌. احتمالاً آنگاه‌ كه ‌خاندان‌ شيعي‌ «حمدانيان‌» در حلب‌ فرمانروايي‌ مي‌كردند ، اكثريت‌ مسلمانان‌ سوريه‌ و لبنان‌ ، شيعه‌ بودند . شواهدي‌ كه‌ از گفته‌هاي‌ برخي‌ سياحان‌ آن‌ عصر در دست‌ است ‌، اين‌احتمال‌ را تأييد مي‌كند . «ناصرخسرو» كه‌ در سال‌ 439 هـ . ق (1047 م‌) از شهر صور در جنوب‌ لبنان‌ مي‌گذشته ‌، گفته‌ است‌ كه‌ اكثر مردم‌ اين‌ ناحيه‌ شيعه‌ بوده‌اند ولي‌ قاضي‌ شهر سني‌ بوده‌ است ‌. علاوه‌ بر جنوب‌ لبنان ‌، در شمال‌ استان‌ بقاع‌ نيز در مناطق‌ بعلبك‌ و هرمل‌ ، شيعيان‌ زيادي‌ مستقر هستند . عده‌اي‌ ديگر از شيعيان‌ در شهر طرابلس‌ و منطقه‌ كسروان ‌در شمال‌ لبنان‌ سكونت‌ دارند . اهالي‌ كسروان‌ در قرون‌ پيشين‌ صد در صد شيعه‌ بوده‌اند . شهر طرابلس‌ نيز يكي‌ از پايگاه‌هاي‌ مهم‌ شيعه‌ و حكومت‌هاي‌ اسلامي‌ به‌ خصوص‌ در عصر فاطميان‌ و عمايان‌ - دولت‌ اخير از دول‌ شيعه‌ اماميه‌ در شام‌ بوده‌ - به‌ شمار مي‌آمده‌است‌ .


فتح‌ منطقه‌ شامات‌ به‌ دست‌ «صلاح‌الدين‌ ايوبي‌» و فرمانروايي‌ نخستين‌ حكام‌ ايوبي ‌و بعد از آنها ، سلطه‌ مماليك‌ كه‌ همگي‌ دشمني‌ آشكاري‌ با شيعيان‌ داشتند ، اوضاع‌ فوق را دگرگون‌ كرد . «ابن‌ تيميه‌» يكي‌ از روحانيون‌ اهل‌ سنت و موسس افکار وهابیت ‌، فتواهايي‌ عليه‌ شيعيان‌ صادر و خود نيز شخصاً در لشكركشي‌ سوم‌ مماليك‌ شركت‌ كرده‌ بود . در اين‌ ميان‌ ، شيعيان‌ در آماج ‌فشارها و تضييقات‌ گوناگون‌ واقع‌ شدند . مرزبندي‌ ميان‌ اهل‌ سنت‌ و شيعيان‌ لبنان‌ كه‌ تا آن‌ ايام‌ چندان‌ مشخص‌ و استوار نبود ، به‌ تدريج‌ بسيار شدت‌ و قوت‌ يافت‌ . در چنين ‌شرايطي‌ بسياري‌ از شيعيان‌ لبنان‌ كه‌ مورد قتل‌ و اسارت‌ قرار گرفته‌ بودند ، براي‌ نجات ‌خويش‌ به‌ مذهب‌ سنت‌ گرويدند و تغيير مذهب‌ دادند . به‌ گونه‌اي‌ كه‌ در حال‌ حاضر ، شهرطرابلس‌ و شمال‌ لبنان‌ ، عمدتاً محل‌ استقرار اهل‌ سنت‌ است‌ و صرفاً نقاط‌ كوچك‌ و پراكنده‌اي‌ در آنجا در اختيار شيعيان‌ باقي‌ مانده‌ است ‌.

به‌ تدريج‌ شيعيان‌ به‌ عنوان‌ اقليتي‌ مذهبي‌ در مناطق‌ دور افتاده‌ و امن‌ كه‌ از دسترس‌حكمرانان‌ مركزي‌ دور بود ، سكني‌ گزيدند .
«آلبرت‌ حوراني‌» تأكيد شهيد اول ‌، شمس‌الدين‌ محمد بن‌ مكي‌ (734 تا 786 ه.ق ) بر نقش‌ عامل‌ در جامعه‌ را تا حدودي‌ ناشي‌ از دور افتاده ‌بودن‌ شيعيان‌ از تعرض‌ و تعدي‌ صاحبان‌ قدرت‌ مي‌داند . در تاريخ‌ شيعه‌ جبل‌ عامل‌استمرار يك‌ سنت‌ علمي‌ - ديني‌ در همين‌ نواحي‌ دور افتاده‌ و فقير روستايي‌ بدون‌ حمايت‌ حكام‌ شهرهاي‌ بزرگ‌ مشاهده‌ مي‌شود . علاوه‌ بر قدرت‌ و قوت‌ ايماني‌ و اعتقادي‌ شيعيان‌ جبل‌ عامل ‌، دورافتادگي‌ نسبي‌ جبل‌ عامل‌ از مراكز قدرت‌ نيز مؤثر بوده‌ است ‌. دورافتادگي ‌اين‌ مناطق ‌، سطح‌ پايين‌ زندگي‌ و بالاخره‌ فقر منابع‌ اقتصادي‌ آن‌ همگي‌ سبب‌ شده‌ بودند كه‌ حكام‌ شهرهاي‌ بزرگ‌ مادامي‌ كه‌ مردم‌ اين‌ ناحيه ‌، مايه‌ و منشأ تهديد سياسي‌ نبودند ، خود را براي‌ تصرف‌ يا كنترل‌ مستقيم‌ آن‌ به‌ زحمت‌ نيندازند . در نتيجه ‌، اين‌ ناحيه‌ توسط‌ اربابان ‌محلي‌ اداره‌ مي‌شد كه‌ برخي‌ از آنان‌ شيعه‌ بودند و مي‌توانستند از هم‌ مذهبان‌ خود حمايت‌ و پشتيباني‌ كنند .
عثماني‌ها كه‌ در سال‌ 1516 ميلادي‌ وارد لبنان‌ شدند ، آخرين‌ سلسله‌هاي‌ سني‌ مذهب‌ بودند كه‌ بر اين‌ كشور حكومت‌ كردند . شيعيان‌ در دوران‌ عثماني‌ها ، مجدداً با ظلم‌ و ستم‌ مواجه‌ شدند . نكته‌ عجيب‌ اينجا بود كه‌ دشمني‌ عثماني‌ها با شيعيان‌ بيش‌ از دشمني‌آنان‌ با مسيحيان‌ بود . لذا پديده‌ تغيير دين‌ در جنوب‌ لبنان‌ بر اثر اين‌ ظلم‌ و ستم‌ ، متداول‌ و از پديده‌هاي‌ بسيار معروف‌ در تاريخ‌ لبنان‌ شد . در اين‌ ميان‌ ، بسياري‌ از خاندان‌هاي‌ شيعه‌ مورد تعقيب‌ واقع‌ شدند . اين‌ امر در منطقه‌ «جزين‌» در جنوب‌ لبنان‌ عيان‌تر بوده‌ است‌ .
بسياري‌ از خانواده‌هاي‌ مسيحي‌ در اين‌ منطقه‌ در اصل‌ شيعه‌ و برخي‌ از آنان‌ از زمره‌ سادات‌ بوده‌اند ، به‌ همين‌ علت‌ ، اسامي‌ همچون‌ «سيد جوزف‌ هاشم‌» در اين‌ منطقه‌ بسيار به ‌چشم‌ مي‌خورد . شهيد اول‌ و شهيد ثاني‌ كه‌ از فقهاي‌ بزرگ‌ عالم‌ تشيع‌ هستند ، از اهالي‌جزين‌ بوده‌اند .

از سوي‌ ديگر ، برخي‌ از خاندان‌هاي‌ شيعه‌ به‌ دلايل‌ مختلف‌ ، در ازاي‌ انجام‌ وظايف‌ و فرمانبرداري‌ از عثماني‌ها ، امتيازاتي‌ ويژه‌ در زمينه‌ فئوداليسم‌ گرفتند تا بدين‌ترتيب ‌، عثماني‌ها را نسبت‌ به‌ اطاعت‌ طايفه‌ شيعه‌ از حاكمان‌ مركزي‌ آسوده ‌خاطر گردانند . طولاني‌ بودن‌ دوران‌ حاكميت‌ اهل‌ سنت‌ بر لبنان‌ ، در مراحل‌ مختلف‌ خود باعث‌ شد كه‌ همان‌ مكانيزم‌هاي‌ تدافعي‌ كه‌ شيعيان‌ را در همه‌ اماكن‌ استقرار خود در ميان‌ اكثريت‌ اهل‌ سنت‌ متمايز ساخته‌ ، در نزد شيعيان‌ لبنان‌ نيز به‌ وجود آيد . اين‌ مكانيزم‌ها عبارت‌ بودند از «تقيه‌» و «عدم‌ اطمينان‌ به‌ اهل‌ سنت‌ و بر حذر بودن‌ از آنان‌».
شيعيان‌ در واقع‌ از صحنه‌ سياسي‌ لبنان‌ به‌ دور بودند ، به‌ خصوص‌ در قرن‌ نوزدهم‌ميلادي‌ كه‌ لبنان‌ تحولي‌ سياسي‌ ، اجتماعي‌ و فكري‌ را پشت‌ سر مي‌گذاشت ‌. در اين‌ زمان ‌، فاصله‌ و شكاف‌ ميان‌ شيعيان‌ و همسايگانشان‌ زيادتر شد . در اين‌ قرن‌ كه‌ ماروني‌ها با فرانسه ‌، دروزي‌ها با انگليس‌ ، ارتدوكس‌ها با روسيه‌ و اهل‌ سنت‌ با عثماني‌ها روابط‌ محكمي‌ داشتند ، تنها شيعيان‌ بودند كه‌ از حمايت‌ بيگانگان‌ و در واقع‌ ، هرگونه‌ حمايت‌ خارجي‌ محروم‌ بودند . فقط‌ گاهي‌ از جانب‌ حكام‌ قاجار نسبت‌ به‌ رفاه‌ حال‌ آنان‌ علاقه‌اي‌ نشان‌ داده‌ مي‌شد ؛ به‌ ويژه‌ زماني‌ كه‌ بعضي‌ از تجار ايراني‌ در جبل‌ عامل‌ و بقاع‌ سكني‌گزيدند .
در نواحي‌ شيعه‌ نشين‌ ، نوعي‌ دگرگوني‌ محدود اقتصادي‌ - اجتماعي‌ طي‌ نيمه‌ دوم‌قرن‌ نوزدهم‌ ميلادي‌ پديد آمد . اصلاحات‌ ارضي‌ كه‌ توسط‌ حاكمیت‌ مركزي‌ در سال‌ 1858آغاز شد ، به‌ رشد روز افزون‌ گروه‌ كوچكي‌ به‌ نام‌ «اشراف‌» يا به‌ قول‌ لبناني‌ها «الزعماء»كمك‌ كرد . اين‌ گروه‌ توانستند مالكيت‌ اراضي‌ وسيعي‌ را به‌ دست‌ آورند . در اواخر قرن‌ نوزدهم‌ ، طبقه‌ زعماي‌ شيعه‌ پديدار شدند . بدين‌ صورت‌ كه‌ 3 يا 4 خاندان‌ در صيدا ، صور ونواحي‌ ديگر با به‌ دست‌ آوردن‌ مالكيت‌ بر اراضي ‌، حاكم‌ اين‌ منطقه‌ شدند . در واقع‌ ، ظهور آنان‌ ناشي‌ از سياست‌ ارضي‌ عثماني‌ها بود . بدين‌ ترتيب ‌، ساختار اجتماعي‌ شيعيان‌ درجنوب‌ لبنان‌ ، چهره‌ متفاوتي‌ گرفت‌ و بر اساس‌ خاندان‌هاي‌ بزرگي‌ كه‌ تيول‌هاي‌ اجتماعي‌ و سياسي‌ به‌ وجود آورده‌ بودند ، استوار شد .
در ميان‌ خاندان‌هاي‌ شيعي‌ ، خاندان‌ «الاسعد» برجسته‌ ترين‌ بود . «علي‌الاسعد» بنيان‌ گذار اين‌ خاندان ‌، زمين‌هاي‌ وسيعي‌ را در مناطق‌ «مرجعيون‌» و «بنت‌ جبيل‌» از عثماني‌ها دريافت‌ كرد . به‌ همين‌ علت ‌، شيعيان‌ اين‌ مناطق ‌، به‌عنوان‌ كارگر نزد اين‌ خاندان‌ كار مي‌كردند . خاندان‌ «الزين‌» در منطقه‌ «نبطيه‌» و خاندان ‌«الخليل‌» در منطقه‌ «صور» و خاندان‌ «عسيران‌» در منطقه‌ «صيدا» نيز به‌ همين‌ ترتيب ‌زمين‌هاي‌ زيادي‌ از عثماني‌ها دريافت‌ كردند .

تمركز ثروت‌ در دست‌ زعماي‌ شيعه‌ ، تبعات‌ سياسي‌ نيز داشت‌ ؛ زيرا اعضاي‌ اين‌طبقه‌ ، نمايندگان‌ مناطق‌ شيعه‌ نشين‌ جنوب‌ لبنان‌ در شوراهاي‌ اداري‌ محسوب‌ مي‌شدند كه‌ طي‌ اصلاحات‌ خلافت‌ عثماني‌ به‌ وجود آمده‌ بود . پيدايش‌ زعما در عين‌ حال‌ به‌ منطقه ‌جنوب‌ شيعه ‌نشين‌ محدود مي‌شد و ساختار جامعه‌ شيعه‌ در بقاع‌ همچنان‌ به‌ صورت ‌عشيره‌اي‌ بود . جامعه‌ شيعيان‌ بقاع ‌، به‌ ويژه‌ در منطقه‌ هرمل‌ ، بر اساس‌ پايه‌های عشايري‌ و قبيلگي‌ شكل‌ گرفته‌ و اين‌ امر تا به‌ امروز نيز تا حدودي‌ به‌ همان‌ صورت‌ باقي‌ مانده‌ است ‌. لذا قدرت‌ واقعي‌ اين‌ طايفه‌ در اين‌ منطقه‌ همچنان‌ در دست‌ سران‌ عشاير قرار دارد .
به‌ موازات‌ زعما ، خاندان‌هاي‌ تحصيل‌ كرده‌ علما نيز كه‌ از طبقات‌ مختلف‌ جامعه‌ بودند به‌ علت‌ داشتن‌ تحصيلات‌ از وجهه‌ اجتماعي‌ خوبي‌ برخوردار بودند . در رأس‌ اين ‌طبقه‌ ، 2 يا 3 مجتهد و در مراحل‌ بعدي‌ ، علما و شيوخ‌ با تحصيلات‌ علمي‌ متفاوت‌ قرارداشتند . از آنجا كه‌ علما و روحانيون‌ ، پايگاه‌ اقتصادي‌ گسترده‌اي‌ نداشتند به‌ هم‌ پيماني‌ با طبقه‌ اول‌ (زعما) تكيه‌ مي‌كردند و اين‌ مسئله‌ آنها را در تدوين‌ يك‌ خط‌ سير مستقل‌ سياسي‌ با محدوديت‌ روبرو مي‌كرد . با اين‌ حال‌ ، چهره‌ مستقل‌ خود را حفظ‌ كرده‌ بودند و همين‌ به‌ آنها امكان‌ مي‌داد كه‌ ميان‌ خاندان ‌هاي‌ اشرافي‌ و بقيه‌ طبقه‌ جامعه‌ شيعه‌ ميانجيگري‌ كنند .
طبقه‌ سوم ‌، طبقه‌ روستاييان‌ و دهقانان‌ بود كه‌ به‌ طور گسترده‌ تابع‌ زعما بودند . بنابراين ‌، مناطق‌ شيعه‌ نشين‌ جنوب‌ به‌ سه‌ دسته‌ «زعما»، «علما» و «روستاييان‌ و دهقانان‌»تقسيم‌ شده‌ بودند . اكثر شيعيان‌ از لحاظ‌ جغرافيايي‌ در انزوا ، از لحاظ‌ سياسي‌ ضعيف‌ و از نظر اقتصادي‌ تابع‌ حكومت‌ خاندان‌هاي‌ فئودالي‌ باقي‌ ماندند .
در اين‌ ميان‌، «جبل‌ لبنان‌» در سال‌ 1861 ميلادي‌ در اثر فشار قدرت‌هاي‌ اروپايي‌ بر امپراتوري‌ عثماني‌ ، به‌ خود مختاري‌ دست‌ يافت ‌. اين‌ راه‌ حل‌ براي‌ خاتمه‌ دادن‌ به‌ جنگ‌ ميان‌ ماروني‌ها و دروزي‌ها تهيه‌ شده‌ بود . تعداد جمعيت‌ شيعيان‌ در اين‌ منطقه‌ خود مختار از 6 درصد مجموعه‌ كل‌ جمعيت‌ منطقه‌ تجاوز نمي‌كرد . شيعيان‌ در شمال‌ لبنان‌ به‌ ندرت‌ يافت‌ مي‌شدند و در نيمه‌ دوم‌ قرن‌ نوزدهم‌ نيز بيروت‌ كه‌ به‌ مركز تجاري‌ ، فرهنگي‌ ، اداري‌ و سياسي‌ تبديل‌ شده‌ و بسيار پيشرفت‌ كرده‌ بود ، محل‌ استقرار شيعيان‌ نبود .
شيعيان‌ همچنين‌ در جنوب‌ و بقاع ‌، حاشيه ‌نشين‌ باقي‌ ماندند و اين‌ امر باعث‌ تشديد عقب‌ ماندگي‌ آنان‌ شد . در حالي‌ كه‌ ساير مناطق‌ لبنان‌ در ازاي‌ پيشرفت‌هاي‌ اقتصادي‌ و مداخلات‌ روز افزون‌ قدرت‌هاي‌ مختلف‌ اروپايي ‌، شاهد بروز جريان‌هاي‌ فكري‌ جديد و مكتب‌هاي‌ مختلف‌ ديني‌ بودند . بدين‌ ترتيب ‌، شيعيان‌ با ضعف‌ اجتماعي‌ ، سياسي‌ و اقتصادي‌ وارد قرن‌ بيستم‌ شدند .

اضافه کردن نظر

با عنایت به اینکه نظرات و پیشنهادات شما کاربران گرامی در بهبود خدمات رسانی پایگاه جامع عاشورا نقش کاملا موثری ایفا می کنند لذا صمیمانه از شما خواهشمندیم با عنایت به حدیث شریف نبوی که «مومن آیینه مومن است»، شما نیـز آیینه ما باشیـد و با یادآوری نقاط قوت و ضعف پایگاه جامع عاشورا، ما را از این فیض الهی محروم نفرمایید.

چند نکته:
• نظرات شما پس از بررسی و بازبینی توسط گروه مدیریت برای نمایش در سایت منتشر خواهد شد.
• نظرات تکراری و تبلیغاتی(به جز وبلاگ ها) تائید نمی شوند و امتیازی هم به آنها تعلق نخواهد گرفت.
• در صورتی که نظر شما نیاز به پاسخ دارد، پاسخ خود را در ذیل همان موضوع دنبال فرمایید.

نظرات  

 
محمدعلی
+1 #2 محمدعلی 1394-11-07 16:42
سلام دوست عزیز چرا برای این مطالب ارجاع به منبع اصلی داده نمیشه.؟؟
 
 
دارا خادمی
+2 #1 دارا خادمی 1393-03-21 10:33
سلام. با احترام و تشکر.به لحاظ اینکه اینجانب درباره شیعیان لبنان مقاله ای در دست تهیه دارم تقاضا دارم در صورت امکان منابعی را که برای مطلب فوق (پیشینه تاریخی شیعیان لبنان ) استفاده نموده و اطلاع دارید معرفی نمایید.قبلا از مساعدت و راهنمایی تان تشکر مینمایم . خادمی
-----------
پایگاه جامع عاشورا: شما میتوانید از منوی سمت راست سایت از منوی «مقالات آرشیوی» وارد بخش «تاریخچه حزب الله لبنان» یا «جنگ 33 روزه» شوید و مطالب دلخواه خود را بیابید. همچنین کتاب جنبش حزب الله لبنان؛ گذشته و حال» نوشته مسعود اسداللهی از پژوهشکده مطالعات راهبردی ، کتاب «دین و سیاست در حزب الله» نوشته امل سعد غریب با ترجمه غلامرضا تهامی از موسسه مطالعات اندیشه سازان نور ، و کتاب «از مقاومت تا پیروزی» نوشته مسعود اسداللهی از موسسه مطالعات اندیشه سازان نور میتواند برای شما مفید باشد.التماس دعا
 
 
 

   به جهت ترویج فرهنگ اسلامی و معرفتی ، استفاده از کلیه ابزارها ، قالبها ، مقالات و محتویات چندرسانه ای (صدا و تصویر) به جز برای موارد تجاری بلامانع است .

    کپی برداری  و حذف کپی رایت از آواتارها، ابزارهای وبلاگی (کد و گرافیک) و قالبهای پایگاه جامع عاشورا شرعا حرام و قابل پیگرد قضایی است.

 Copyright © 2014 / 1393 Ashoora.ir